Page 112 - Saidova M. Tuproqlar degradatsiyasi (Elektron o‘quv qo‘llanma)

paydo bo‘lishi mahalliy uchastkalarda cho‘llanish jarayoni boshlanganidan darak
berishi aniqlangan. Vaqt o‘tishi bilan ushbu jarayon asta-sekin kengayib borib, bir
yoki ikkita konturaga birlashadi.
Amudaryo deltasida cho‘llanish jarayonining boshlanishi va kuchayishini yoki
uning intensivligini belgilab beruvchi bir guruh indikatorlarni kuzatish mumkin.
Bunda indikatorlarning xossa-xususiyatlari bo‘yicha cho‘llanish jarayonini
bosqichma-bosqich kuchayib borishini farqlash mumkin. Xususan, turli darajada
rivojlanayotgan cho‘llanish jarayonidan darak beruvchi indikatorlar sifatida
gidromorf, yarimgidromorf va avtomorf tuproq tiplarini uchratish mumkin. Xususan,
daryo oqimlari chetidagi o‘tloqi-taqir va o‘tloqi-taqir to‘qay tuproqlarida
taqirlashishni paydo bo‘lishi va kuchayishi tegishli tabiiy shart-sharoitlar mavjud
bo‘lgan alohida uchastkalarda taqirsimon tuproqlar paydo bo‘lishidan darak beradi
(10 metrdan 40 metrgacha, ya’ni grunt suvlar sathining 5-7 metrga pasayishi, biroz
pasaygan tekis relef, asosan og‘ir mexanik tarkibli gruntlardan hosil bo‘lgan).
Amudaryo deltasida taqirga aylanish jarayonining paydo bo‘lishi va asta-sekin
tarqalishi yarimgidromorf tuproqlarda yaqin kelajakda avtomorf tuproqlar keng
miqyosda tarqalishidan darak beradi.
Relef shakllari, yotqiziqlarning litologik tarkibi, yer ustki va ostki suvlari,
tuproq va o‘simlik qoplamasi hamda barcha tabiiy jarayonlar cho‘llanish jarayonini
belgilovchi indikatorlar bo‘lib xizmat qilishi mumkin. Biroq aniq shart-sharoitlarga
qarab ular orasida birortasi yetakchi ko‘rsatkich bo‘lishi mumkin. Masalan, Orol
dengizining qurib qolgan qismida o‘simlik qoplamasi cho‘llanishning yetakchi
indikatori hisoblanadi. Shuni ta’kidlash joizki, o‘simlik qoplami bilan bir qatorda
tuproq qoplami ham cho‘llanish jarayonining paydo bo‘lishining belgilab beruvchi
omili bo‘lib xizmat qiladi. Umuman olganda ushbu ikki indikator bir-birini to‘ldirib
borishi mumkin, ular qishloq xo‘jaligi yerlari degradatsiyasi intensivligining

yo‘nalishini tasdiqlaydi.
Cho‘l yaylovlarida o‘simlik holati yetakchi indikator hisoblanadi. Shu
paytgacha uchramagan yangi turlar paydo bo‘lishi yaylovlarning keskin
degradatsiyasidan darak bersa, qoniqarsiz holat ularning unumdorligi asta-sekin
yomonlashib borayotganidan dalolat beradi. Haqiqatdan ham, ayniqsa quduqlar
(boshqa suv manbalari) oldida ortiqcha mol o‘tlatilsa, yaylov o‘simlik butkul yeb
tashlanishi va toptab tashlanishi natijasida kuchli degradatsiyaga duchor bo‘ladi. Shu
sababli ushbu uchastkalar yaylovlarining unumdorligi ko‘p jihatdan past (0 s/ga dan
0,5 s/ga gacha), yeb bo‘lmaydigan o‘tlar va butalar ko‘p. Bu yerda avval tarqalmagan
begona o‘tlar ko‘paya boshlaydi. Shamol ta’sirida paydo bo‘lgan relefda qumtepalar
(ayniqsa quduqlar oldida) ko‘pchilikni tashkil qiladi.
Asosan qishloq xo‘jaligi yerlari va tuproq qoplamasi xususiyati sug‘orma
yerlar degradatsiyasining indikatorlari bo‘lib xizmat qiladi. Sho‘rlangan dog‘li paxta
2
maydonlari (paxta butalari qalinligi 5-6 donagacha, 1 m ga va kamayadi va ular juda
nimjon bo‘ladi) cho‘llanish kuchayadigan ob’ektlar hisoblanadi. Tegishli chora-
tadbirlar ko‘rilmasa, dog‘lar bir-biriga qo‘shilib ketib, katta uchastkalarni qamrab
olishi mumkin, bu esa cho‘llanishga duchor bo‘lgan maydonlarning keskin ravishda
kengayib ketishiga olib keladi. Bunda ko‘pincha kuchsiz va o‘rtacha sho‘rlangan
uchastkalarda, garchi o‘simliklar qalinligi normal holatga yaqin bo‘lsa-da, umumiy
112