Page 113 - Saidova M. Tuproqlar degradatsiyasi (Elektron o‘quv qo‘llanma)

holati qoniqarsiz bo‘lishi mumkin. Bunday holatda g‘o‘za va sholining umumiy
holati indikator bo‘lib xizmat qiladi.
Jarayonlarni prognozli indikatsiya qilish eng muhim shakl bo‘lib, ko‘p jihatdan
retroindikatsion va bosqich-sinxron indikatsion tadqiqotlar natijalariga asoslanadi.
Amaliy ahamiyatga ega bo‘lgan prognoz indikatsiya kelajakda cho‘llanish jarayonlari
kuchayishi mumkinligini aniqlash uchun qo‘llaniladi. Buning uchun ularning oldini
olish bo‘yicha avvaldan chora-tadbirlar ko‘rish zarur. Biroq indikatorlar sifatida
qo‘llash uchun kamida ikkita yoki uchta yetakchi tabiiy omillardan foydalanish
maqsadga muvofiq. Bu esa bir-birini to‘ldirib boradigan indikatorlarni qo‘llash yo‘li
bilan jarayonlar kuchayishini taxmin qilish natijalarini tasdiqlash imkonini beradi.
Bu borada indikatorlar sifatida relef shakllari, yotqiziqlarning litologik tarkibi,
yer ustki va ostki suvlari, tuproq qoplamasi holati, uning suvli va tuzli rejimi hamda
boshqa xususiyatlardan foydalanish muhim ahamiyatga ega.
Cho‘llanish jarayoni rivojlanishining asosiy sabablariga quyidagilarni kiritish
mumkin:
Suv tanqisligi – qishloq xo‘jalik ekinlari va boshqa o‘simliklarning normal
holatda o‘sib rivojlanishida biologik talabini qondirish uchun kerak bo‘ladigan suv
resurslarini yetarli bo‘lmasligi.
Qurg‘oqchilik – yil davomida yuqori havo hararoratida yog‘inlar miqdorining
yetarli bo‘lmasligining uzoq muddatli davrida.
Iqlimning aridlashishi – havo harorati va parlanishning oshishi, yog‘inlar
miqdorining kamayishi, namlanish koeffitsientining pasayishi hisobiga iqlimning
quruqlashishi.
Biologik nobud bo‘lish – suv bilan ta’minlanishning buzilishi, tuproq
gruntlarida va atmosferada zararli toksik moddalar oshishi natijasida o‘simlik
dunyosining keskin nobud bo‘lishi.

Drenaj sistemalarining yetarli bo‘lmasligi – yerlarning o‘zlashtirish va
sug‘orish jarayonida ikkilamchi sho‘rlanish va grunt suvlari sathining ko‘tarilishini
oldini olishga qaratilgan chora-tadbirlarni o‘tkazilmasligi.
Hozirgi kunda cho‘llanish jarayoni tabiiy va antropogen omillarning o‘zaro
murakkab aloqadorligi natijasida yuzaga kelishi kuzatilmoqda (Natsionalnaya
programma deystviy po borbe s opustыnivaniem v Respublike Uzbekistan, 1999).
Cho‘llanishning tabiiy omillari. Iqlim omillari cho‘llanish jarayonlari
kuchayishiga ko‘maklashuvchi eng sezilarli harakatlanuvchi tabiiy kuchlar qatoriga
kiradi. Quyosh radiatsiyasining ko‘pligi, havo haroratining yuqoriligi, atmosfera
yog‘inlarining kamligi va namlikning o‘ta taqchilligi arid mamlakatlarda
qurg‘oqchilikni keltirib chiqarib, o‘ziga xos iqlim shart-sharoitlarini yuzaga keltiradi.
Iqlimning quruqligi cho‘l-dashtlarda deflyatsiya yoki tuproqlarning shamol eroziyasi,
tuproqlar sho‘rlanishi va ulardagi gumus miqdorining kamayishi kabi salbiy
jarayonlarning yuzaga kelishiga sabab bo‘ladi (Kovda, 1981, 1984; Gunin, 1990).
Cho‘llanishning boshqa iqlim omillari orasidan arid hududlarga xos faol
shamol rejimini aytib o‘tish mumkin. Kuchli shamol deflyatsiya jarayonining
faollashuviga, shuningdek tuproqning ustki unumdor qismini uchirib ketilishiga
ko‘maklashadi.

113