Page 114 - Saidova M. Tuproqlar degradatsiyasi (Elektron o‘quv qo‘llanma)

Bir qator gidrogen omillar tabiiy cho‘llanishning asosiy sabablaridan biri
hisoblanadi. Bularga misol qilib grunt suvlarining joylashish chuqurligi va ularning
mineralizatsiyasini keltirish mumkin. Atmosfera yog‘inlarining kamligi tufayli arid
hududlarning ko‘pchilik qismidagi tarqalgan (qiyalik) yuzaki oqim juda past
ko‘rsatkichlar bilan ifodalanadi. Oqibatda tuproqlarning yuqori gorizontlari quruq
bo‘ladi va bu o‘z navbatida tuproq gumusining oshishini cheklovchi omil
hisoblanadi.
Arid mintaqalarga xos yuqori bug‘lanish grunt suvlar minerallashuvining
yuqori darajasini belgilab beradi. Arid hududlarning ko‘pchilik qismida yuqorida
joylashgan suvlarning minerallashuvi miqdori va chuqurroq joylashgan grunt suvlar 3
g/l dan ortadi. Ushbu holat ularning chuqur joylashmaganligi bilan qo‘shilib
tuproqning sho‘rlanishiga olib keladi. 5 metrdan past chuqurlikda joylashgan joylarda
tuproq-gruntlar yuqori gorizontlarining quruqligi deflyatsiya jarayonlari kuchayishiga
sabab bo‘ladi.
Arid hududlar katta qismining kuchli eroziyalanishida kuzatiladigan yer
yuzasining katta qiyaligi ham cho‘llanishning muhim omili hisoblanadi. Ko‘pchilik
cho‘llarga xos bo‘lgan rel’efning yuqori gorizontal va vertikal eroziyalanishi –
tuproqlarda suv eroziyasi kuchayishining asosi hisoblanadi.
Tuproqlar xususiyatlari bilan aniqlanadigan omillar ham cho‘llanish jarayonlari
kuchayishiga ta’sir ko‘rsatadi. Tuproq-gruntlar yuqori gorizontlarining yumshoqligi
qumli cho‘llarning o‘zgarmas belgisi bo‘lib, deflyatsiya jarayonlari kuchayishiga asos
bo‘lib xizmat qiladi. Ko‘pincha delta-allyuvial tekisliklarda tuproqlarning yuza yoki
chuqur bo‘lmagan sho‘rlanishi ularni sho‘rhok cho‘llarga aylantirib yuborishi
mumkin.
Fitogen omillar cho‘llangan yerlar maydonining potensial kattalashishiga juda
keng ko‘lamli ta’sir ko‘rsatadi. Ular asosan arid landshaftlarga xos o‘simlik

qoplamasi siyraklashishi orqali namoyon bo‘ladi. Maydon bo‘ylab o‘simliklar ko‘p
tarqalganligi sababli yovvoyi va qishloq xo‘jaligi hayvonlari yerosti fitomassasini
imkon qadar to‘liqroq utilizatsiya qilishlariga to‘g‘ri keladi, bu esa katta hududlarda
o‘simlikning jiddiy payhon qilinishiga olib keladi. Bu tuproqlar yuzasida o‘simlik
to‘planishiga va gumusli gorizontni hosil bo‘lishiga to‘sqinlik qiladi. O‘simliklar
siyrakligi bilan bog‘liq tuproqlarning ham suv, ham shamol bilan past qoplanganligi
tuproq eroziyasi kuchayishiga bo‘sh qarshilik ko‘rsatadi. Boshqa fitogen omil – arid
hududlarning past mahsuldorligi ham hayvonlarning yuqori hosildor ekinlarga
nisbatan yaylovlarning katta maydonini aylanib o‘tishiga olib keladi. O‘simliklarning
yerosti organlarining haddan ortiq utilizatsiyasidan tashqari bu yuqori gorizontlar
tarqalishiga, deflyatsiya kuchayishiga olib keladi va tuproqlar gumusini oshishiga
to‘sqinlik qiladi.
Cho‘llanishning zoogen omillari kemiruvchilarning faoliyati va chigirtka
migratsiyasi kabi uning salmoqli sabablarini birlashtiradi. O‘z koloniyalarini yaratib,
kemiruvchilar tuproqlarning shamol eroziyasi faollashuvini kuchaytirib, tuproq-
gruntlarni yumshatadi. Qiya yuzalarda hayvonlar uyalari suv eroziyasini
kuchaytiradigan o‘choqlar hisoblanadi. Cho‘l hududlarda onda-sonda kuzatiladigan
chigirtka migratsiyasi ham hududlarning cho‘llanishiga o‘z hissasini qo‘shadi.
Bunday chigirtkalarning ulkan to‘dasi bosganidan keyin katta hududlarda o‘simlik
114