Page 115 - Saidova M. Tuproqlar degradatsiyasi (Elektron o‘quv qo‘llanma)

qoplamasi butkul yo‘q qilinadi. O‘simliklarning payhon qilinishi, o‘z navbatida,
tuproqlar shamol va suv eroziyasining kuchayishiga tahdid soladi (Natsionalnaya
programma deystviy po borbe s opustыnivaniem v Respublike Uzbekistan, 1999).
Cho‘llanishning antropogen omillari. Cho‘llanishdagi ilmiy-texnik jarayonning
hozirgi bosqichida ko‘pchilik holatlarda tabiiy emas, balki antropogen omillar, ya’ni
inson faoliyati sohasi belgilab beruvchi ahamiyatga ega. Cho‘llanish jarayonlariga
ta’sir ko‘rsatuvchi jamiyat faoliyatining barcha turlarini bir qancha guruhlarga
birlashtirish mumkin, bular: iqtisodiy, ijtimoiy va yuridik turlar (Kovda, 2008).
Iqtisodiy omillar cho‘llanish jarayonlariga eng qattiq ta’sir o‘tkazadi.
Cho‘llanishning chuqurlashishiga ko‘maklashuvchi ko‘p sonli salbiy oqibatlar arid
hududlarni o‘zlashtirish va ulardan foydalanishning oqilona bo‘lmagan metodlari
qo‘llanilishiga olib keladi. Foydali qazilma boyliklarni qidirish va qazib olishning
zarur tarzda tashkil etilmasligi cho‘l tabiatiga katta zarar yetkazadi.
Qumli va mayda toshli cho‘l sharoitlarida hudud bo‘ylab geologik tadqiqot
texnikasi tartibsiz harakatlanishi katta hududlarda tuproq-gruntlarning yuqori
gorizontlarini qattiq payhon qiladi, bu esa tuproq qoplamasi xavfsizligiga salbiy ta’sir
ko‘rsatadi. Bu yerda tuproqlar deflyatsiyasi va suv eroziyasi jarayonlari kuchayadi,
gumusli qatlam yo‘q qilinadi. Foydali qazilmalar konlarini ishlab chiqish sanoat
korxonalari, aholi punktlari va transport magistrallari tarmoqlari (turli yo‘llar,
quvurlar, elektr liniyalari) bilan texnogen landshaftlarning kengayishiga
ko‘maklashadi. Harakatlanadigan texnika va avtotransport bu yerda tuproqlar
eroziyasi o‘choqlari paydo bo‘lishiga sabab bo‘ladi. Sanoat komplekslari va aholi
punktlari atrofidagi katta maydonlarda cho‘l-dasht landshaftlari sanoat chiqindilari va
maishiy axlatlar bilan ifloslanadi. Texnogen landshaftlar va ularning ta’siriga
uchragan tutash sferalar tabiiy ekotizim maydonini kamaytiradi, bu esa
o‘zlashtiriladigan hududlarda bioxilma-xillikning kamayishiga olib keladi.

Qishloq xo‘jaligi mintaqalarida tuproqlar va ekinlarga ishlov berishning
agrotexnik usullariga tegishlicha rioya qilmay yerlarni o‘zlashtirish va sug‘orish
ularning sho‘rlanishiga va xo‘jalik aylanmasidan chiqishiga olib keladi. Arid
mintaqalarda joylashgan ko‘pchilik irrigatsiya massivlarida oqilona bo‘lmagan
qishloq xo‘jaligi yuritish usullari qo‘llanilishi natijasida tuproqlarning shamol va suv
eroziyasi kuchayadi. Sug‘orma yerlar chetida kollektor-drenaj suvlar tashlanadigan
yopiq pastlikda botqoqlashish va tuproqlarning sho‘rlanishi kabi cho‘llanish turlari
kuzatiladi.
Irrigatsiyaning va daryo oqimlarini tartibga solishning oqilona
rivojlanmaganligi 20-25 yil ichida atrof muhitda tubdan o‘zgarishlarga olib kelishi
mumkin. Sug‘orishning oqilona bo‘lmagan usullari salbiy oqibatlari daryo etaklari
tabiatiga ta’sir o‘tkazadi, u yerda daryo vodiylari va deltalarning gidrologik rejimi
tubdan o‘zgaradi, botqoq va maysalar qurib qoladi va cho‘llanish natijasida ulkan
hududlarda yem-hashak tayyorlash keskin kamayadi, oqibatda, qoramollar bosh soni
kamayadi.
Arid zonalarning yaylov massivlarida ortiqcha mol o‘tlatish cho‘llanishning
bosh omili hisoblanadi. O‘simlik qoplamasining siyrakligi va cho‘l-dasht
fitotsenozlari mahsuldorligining pastligi o‘tlaydigan hayvonlar tomonidan
o‘simlikning keskin payhon qilinishi va keng hududlarda uning degradatsiyaga
115