Page 118 - Saidova M. Tuproqlar degradatsiyasi (Elektron o‘quv qo‘llanma)

o‘tkaziladi. 2-8 km radiusda tuproq butunlay yalang‘ochlanadi. Aholi punktlari
atrofida o‘tin uchun o‘simliklar jadal yo‘q qilinadi. Koinotdan olingan suratlarda
aholi punktlari, quduqlar va konlar atrofidagi cho‘llangan oq dog‘lar aniq ko‘rinadi.
Minerallashgan suv o‘z-o‘zidan otilib chiqadigan quduqlar tuproq faol
degradatsiyaga uchraydigan zona hisoblanadi. Haddan ortiq shuvoq, singren, partek
va boshqa dorivor o‘simliklarni tayrlash salbiy ta’sir o‘tkazadi.
Oxirgi 15-20 yilda yaylovlar degressiyasi natijasida ularning ildiz hajmi
yo‘qolib boradi. Kemiruvchilar yaylovlarda uy hayvonlarining jiddiy raqiblari
hisoblanadi, ular ildizpoya va urug‘ni yeb hamda tuproqning yuzaki qismiga zarar
yetkazib, yem-xashak massasining 50 foizini yo‘q qilishi mumkin. O‘tlatish
normasiga rioya qilgan holda yaylovlardan navbati bilan to‘g‘ri foydalanish (bir
qo‘yga 6-6,2 ga) va yem-xashakni to‘g‘ri bosish yaylovlarda o‘simliklarning foydali
uyg‘unlashuvini qo‘llab-quvvatlash, uni yaxshilash va boyitish imkonini beradi
(Natsionalnaya programma deystviy po borbe s opustыnivaniem v Respublike
Uzbekistan, 1999).
Suv resurslari, sug‘orma hududlar suv-tuz rejimi o‘zgarishi. Cho‘llanishning bir
qancha jarayonlari muhim muammolari sifatida suv resurslarining taqchilligi va
sifatining yomonlashishini ko‘rsatish zarur.
Suv resurslari taqchilligi kollektor-drenaj suvlar hisobiga qoplanadi. Orol
dengizi havzasining arid zonasidagi qaytariladigan kollektor-drenaj oqimning deyarli
yarmi daryo va kanallar o‘zaniga qayta tashlanadi va quyida joylashgan zonalarda
qaytadan foydalaniladi. Natijada daryo oqimida suvning minerallashuvi va uning
zaharli kimyoviy preparatlar bilan ifloslanishi 60-90-yillarda xavfli darajada ortdi.
Sirdaryo va Amudaryo oqimida tuzlarning umumiy hajmi 60-yillar o‘rtalarida
55-60 mln. tonna atrofida baholangan bo‘lsa, 90-yillar o‘rtalarida 135-140 mln.
tonnaga yetdi. Natijada, sug‘orma massivlarda, ayniqsa daryoning o‘rta va quyi

oqimida tuz bosimi bu davrda deyarli ikki baravar ortdi. Tuproqlar unumdorligi va
haydaladigan qishloq xo‘jaligi ekinlari hosildorligi pasaydi. Hozirgi vaqtda
mamlakatda cho‘llanishning ushbu salbiy jarayonlariga qarshi kurashishning samarali
chora-tadbirlarini amalga oshirish bo‘yicha katta ishlar olib borilmoqda.
Ko‘chma qumlar – deflyatsiya o‘choqlari. Respublika hududidagi qumlarning
umumiy maydoni taxminan 13 mln. gektarni tashkil etadi. Qo‘zg‘aladigan qumlar
maydoni 80-yillar o‘rtalariga kelib o‘tkazilgan qumni mustahkamlash va boshqa
chora-tadbirlar natijasida 1 mln. gektardan 500 ming gektargacha kamaydi. Biroq
Orol dengizining qurib qolishi munosabati bilan Orolbo‘yida cho‘llanishning yangi
yirik o‘chog‘i hosil bo‘ldi.
Respublikaning cho‘l mintaqalariga tutash hududining katta maydonlariga
azal-azaldan ko‘chma qumlar, chang bo‘roni va quruq issiq shamol xavf soladi.
Quyidagilar azal-azaldan qumlar deflyatsiyasi xavfi ostida bo‘lgan asosiy zonalarga
kiradi: Amudaryo deltasi, Qizilqum cho‘liga tutash Xorazm viloyati mintaqalarining
bir qismi; Buxoro viloyatining Sundukli qumlariga tutash Olot, Qorako‘l, Jondor,
Kogon, Rometan, Qoravulbozor mintaqalari; Qashqadaryo viloyatining Muborak,
Bahoriston, Nishon, Usmon Yusupov mintaqalari, ushbu yerlar ham Sundukli cho‘li
bilan chegaradosh; Qizilqumga tutash Arnasoy, Paxtakor, Mirzacho‘l mintaqalari.

118