Page 119 - Saidova M. Tuproqlar degradatsiyasi (Elektron o‘quv qo‘llanma)

Ko‘chma qumlarning mayda past-baland o‘choqlari Qizilqum cho‘li va Surxondaryo
viloyatida ham mavjud.
O‘zbekiston hududining cho‘llanishi bilan birga qumlarning ko‘chish jarayoni
alohida xavf uyg‘otadi. Nafaqat aholi zich yashaydigan mintaqalar uyumlari, balki
yo‘l tarmoqlari, gidromeliorativ tizimlar ob’ektlari, sug‘orma plantatsiyalardagi
uyumlarni yo‘q qilishga sarflanadigan doimiy xarajatlar xo‘jalik faoliyatiga zarar
yetkazadi.
Qumlar deflyatsiyasi, shuningdek ishlov beriladigan yaylov tuproq
qoplamasining shamol eroziyasi unumdorlikning yo‘qolishiga va, oqibatda, qishloq
xo‘jaligi ekinlari hosildorligining pasayishiga olib keladi.
Qo‘qon shahri, Ko‘lquduq, Jaugeldq (birinchi zona) O‘zbekistonda shamol
eroziyasi xavf solgan eng xavfli zonalar sifatida belgilangan, u yerda barxanlarning
ko‘chishi hajmi yiliga 115-205 metrni tashkil etadi; ikkinchi zona Qoravulbozor,
Muborak; Buxoro viloyatining Olot, Qorako‘l mintaqalarini, Xorazm viloyatining
Urganch shahrini, Surxondaryo viloyatining Termiz shahrini o‘z ichiga oladi, ushbu
mintaqalarda bir yilda 40-60 metrga qum ko‘chishi mumkin. Uchinchi zona
mintaqalari – Qarshi, Chimboy, Kogon, Farg‘ona, Namangan, To‘rtko‘l, bu yerda
3
ushbu hajm bir yilda 12 dan 30 m atrofida. Ushbu zonalar bo‘yicha barxan
qumlarning harakatlanish tezligi tegishli ravishda bir yilda 14-20, 8-15 va 4-5 metr
deb baholanadi.
Qum bo‘ronlari va tuproqning unumdor qatlamining haydaladigan tuproq
yuzasidan shamol natijasida ko‘chishi, shuningdek Markaziy Farg‘ona,
Qoraqalpog‘iston, Surxondaryoda joylashgan voha ichidagi va voha bo‘yidagi
ko‘chma qumlar katta zarar yetkazadi. 60-yillar oxiridan boshlab Orol dengizining
qurib qolgan tubi faol deflyatsiya – tuzli qum ko‘chishining asosiy kengayib boruvchi
o‘chog‘i sifatida belgilandi. Bu yerda 3,5 mln. gektar maydonda yuqori metr

qatlamida mavjud tuz qatlami 1,5 mlrd. tonna atrofida baholanadi. Orol dengizi qurib
qolishining salbiy oqibatlari nafaqat tutash zonada iqlim ko‘rsatkichlari o‘zgarishi
bilan mintaqa hududining cho‘llanish maydonini yiriklashtirib boradigan ko‘chma
qumlar bilan dengiz tubining to‘lishida, balki dengizning quriyotgan tubidan xo‘jalik
faoliyati zonasiga tuzli qum ko‘chishining kuchayishida namoyon bo‘ladi. Kuchli
chang bo‘ronlarda chiqariladigan chang masofaga qarab 1,5 t/gektarni tashkil etishi
belgilangan. Ularda 260 kg/gektardan 1000 kg/gektargacha zaharli tuzlar mavjud.
Lalmi dehqonchilik zonalari – foydalanish holati. Respublikada lalmi
dehqonchilik mintaqalari taxminan 4,5 mln. gektar maydonni egallaydi, ulardan 753
ming gektari shudgor yerni, qolganlari, asosan, yaylov va o‘rmonlarni tashkil etadi.
Haydaladigan yer nam bilan ta’minlanganligiga qarab don, moyli ekinlar, yem-
xashak va sabzavot-poliz ekinlari bilan band.
Cho‘llanish jarayonlari va ularning namoyon bo‘lish darajasi ko‘p jihatdan
balandlik-poyas joylashuvi, tuproqlarning o‘ziga xosligi, o‘simlik qoplamasi zichligi,
daraxtzor, qiyalik va yog‘inlarga bog‘liq. Ta’minlanmagan, yarim ta’minlangan va
ta’minlangan lalmi mintaqalar mavjud.
Ta’minlanmagan lalmi yerlar och tusli bo‘z tuproqlar bilan birga 230-450
metrda (abs.) joylashgan. Ushbu yerlar maydoni 1,6 mln. gektar atrofida baholanadi.

119