Page 120 - Saidova M. Tuproqlar degradatsiyasi (Elektron o‘quv qo‘llanma)

O‘simliklar – qiyoq boshoqli efemerlar. Zonada asosan chorvachilik bilan
shug‘ullaniladi. Yog‘inlar - 250-280 mm. Yem-xashak hosildorligi - gektaridan 3-4 s.
Tahminan 1 600 ming ga maydonni egallagan changli qumoq cho‘l-dasht tipik
bo‘z tuproqlardan iborat lalmi dehqonchilik bilan shug‘ullanadigan yarim
ta’minlangan zona 450-750 metrda joylashgan. Yog‘inlar miqdori – 280-350 mm.
Quruqlikka chidamli moyli ekinlar va ozuqa ekinlar, tabiiy maysa (qiyoq- don
efemerlari) sepiladi.
Keng odatiy kulrang tuproqdan iborat ta’minlangan lalmi tog‘oldi zonasi 264
ming ga maydonni egallaydi va 750-900 metrda joylashgan. Yog‘inlar 350-450 mm.
Shudgor yerning asosiy maydonlariga don ekinlari ekiladi. Beda, sabzavot-poliz va
moyli ekinlar, kartoshka urug‘lari sepiladi. Zona daraxtlarga boy emas. Bundan
tashqari, 240 ming gektardan ortiq yaylov 900-2000 m balandlikda tog‘ va baland
tog‘ mintaqalarida joylashgan. Yerlardan asosan yaylov sifatida foydalaniladi, don,
moyli va boshqa ekinlar ekiladi.
Lalmi mintaqaning asosiy maydonlari Qashqadaryo, Samarqand va Jizzax
viloyatlarida joylashgan. Surxondaryo, Navoiy va Toshkent viloyatlarida kichik
maydonlari mavjud. Lalmi mintaqaning qiya yerlari hozirgi vaqtda tabiiy
o‘rmonlarning kuchli siyrakligi, maysa yo‘qolganligi va uning tiklanmasligi, mol
o‘tlatilishi tufayli suv eroziyasi intensiv kuchayishiga, ko‘chki hosil bo‘lishi va sel
kelishi, tuproq qoplamasining yuvilib ketishiga va deflyatsiyaga moyil, bu esa
yerlarni cho‘llanishga olib boradi.
Sug‘orma dehqonchilik va ikkilamchi sho‘rlanish. O‘zbekistonning arid
mintaqasi murakkab geologik tarixga ega, paleogen va neogen davrlarining
o‘zidagina u bir necha marta dengizlar transgressiyasiga duchor bo‘lgan.
Ma’lumki, dengiz cho‘kindilari ko‘pincha sho‘rlangan, kuchli gipslashgan
bo‘ladi. Mintaqaning tekislik qismida to‘rtlamchi davr yotqiziqlarida asosan paleogen

va neogen tuzli loyqa cho‘kindilar keng tarqalgan, ba’zi joylarda kuchli sho‘rlangan
dengiz loylari qayd etiladi.
Delta tekisliklarining to‘rtlamchi yotqiziqlari, yoyilmalarining - o‘rta va
chekka qismi, daryolarning quyi pog‘ona-pog‘ona yonbag‘ri, prolyuvial shleyflar
ham ma’lum miqdorda tuzga ega, ular tog‘ yonbag‘irlaridan suv oqimlari bilan
chiqarib tashlangan. Shunday qilib, Turon pasttekisligi gruntlari dastlabki
sho‘rlanganligi bilan ajralib turadi. Ular tuzlar gipergenezida, ya’ni ularning
akkumlyatsiyasi davrida hosil bo‘lgan.
O‘zbekistonning tekis qismida tuzlar jamlanish jarayoni hozirgi vaqtda ham
davom etmoqda. Ulkan Orol-Kaspiy pasttekisligi materik ichidagi oqmaydigan hudud
hisoblanadi, u yerda ochiq okeanga chiqish yo‘li yo‘q, demak, tog‘ yonbag‘irlaridan
tashiladigan barcha tuzlar shu yerda jamlanadi. Bu yerda atmosfera yog‘inlari bilan
va boshqa yo‘llar bilan tuzlar to‘planadi.
Allyuvial va prolyuvial deltalar tekisliklarining lyoss yotqiziqlari, yoyilmalari,
shleyflar, pog‘ona-pog‘ona yonbag‘irlar asosan bo‘sh suvi qochirilganligi bilan
ajralib turadi, ba’zi joylarda hatto grunt suvlarning tabiiy oqimi mavjud emas, ya’ni
deyarli oqmas hududlar ko‘pchilikni tashkil qiladi. Turli geomorfologik
mintaqalarning bunday xususiyati tuproq-gruntlarning tuz rejimini belgilab beradi,
chunki namlikning ko‘tariladigan oqimlari ustunlik qilishi natijasida katta qismida
120