Page 122 - Saidova M. Tuproqlar degradatsiyasi (Elektron o‘quv qo‘llanma)

va ifloslaydigan ingredientlar sifatli tarkibining ancha turfa xil parametrlari bilan va
ularning miqdoriy nisbatlari bilan ifodalanishini ko‘rsatdi.
Mustaqillika qadar ko‘p yillar davomida faqat paxta ekish, almashlab ekish
tizimining yo‘qligi (dehqonchilikda tuproqni himoya qilish tizimining asosi),
chorvachilikning yaxshi rivojlanmaganligi (bu organik o‘g‘itlar taqchilligi sababi
bo‘ldi) keng miqyosda mineral o‘g‘itlar va pestitsidlarni qo‘llash zaruratini keltirib
chiqardi. Bularning barchasi, pirovardida, tabiiy biologik jarayonlarning buzilishiga,
tabiiy tartibga soluvchi mexanizmlarning degradatsiyaga uchrashiga, kiritilgan
mineral birikmalarni tuproqning o‘simlik ildizlariga yetkazish uchun murakkab
ekologik tizimdan tuproqning substatga aylanishiga olib keldi. Bunda kimyoviy
preparatlar samaradorligining past koeffitsienti tufayli fosfor-kaliyli o‘g‘itlarning 30
foizdan ortig‘i va azotli o‘g‘itlarning 50 foizdan ortig‘i o‘simliklarga singmaydi,
yuvilib ketadi, sirtqi va yerosti suvlarni ifloslaydi.
Garchi ma’lumki, ba’zi turlar og‘ir metallarga ega bo‘lsa-da, kimyoviy
o‘g‘itlar sifati yetarlicha nazorat qilinmayapti. Vaziyatning yaxshilanishi nafaqat
o‘g‘itlardan foydalanishni kamaytirishga, balki texnologiyalarga, ularni qo‘llash va
saqlashga bog‘liq. Masalan, o‘g‘itlarni bo‘lak-bo‘lak sepish tuproqqa, yerosti va
yerusti suvlariga yetkaziladigan bosimni kamaytirish imkonini bergan bo‘lardi.
Qishloq xo‘jaligi ekinlari zararkunandalari va kasalliklarga qarshi
kurashishning boshqa uslublari, masalan uyg‘unlashgan himoya qilish chora-
tadbirlari (biologik metodlar, almashlab ekish va hokazolar) ancha cheklangan edi.
Oxirgi vaqtda respublikada pestitsidlarni qo‘llash keskin kamaydi. 1990-1996
yillarda respublikada pestitsidlardan foydalanish 1.5 baravar kamaydi. Bunda insek-
akaritsidlar va fungitsidlarni qo‘llash (eng zaharli preparatlar) 2 baravar,
gerbitsidlarni qo‘llash 2,6 baravar, defoliantlarni qo‘llash 1,4 baravar va oltingugurt
preparatlarni qo‘llash 1,5 baravar kamaydi. Foydalaniladigan pestitsidlar turlari ancha

o‘zgardi.
Pestitsidlarning katta qismi (92%) defoliantlardan (odatda, bu zahari kam
noorganik birikmalardir) va oltingugurt preparatlardan iborat. O‘ta zaharli FOS
qo‘llash tahminan 10 baravar kamaydi, GXSG, tiodan, sevin kabi zaharli va
persistent preparatlar deyarli qo‘llanilmayapti. O‘ta biologik faol va inson uchun
zahari kam Karate, Danitol, Desis, Simbush kabi istiqbolli piretroid preparatlarga
ustunlik berilmoqda.
Agrokimyoviy preparatlar va o‘g‘itlar atrof muhitga ikki xil ta’sir o‘tkazadi:
ulardan foydalanish vaqtida va ulardan foydalanish joyida tabiat muhiti
ob’ektlarining mahalliy ifloslanishi, ko‘pincha – bu hududga o‘tkaziladigan bosimdir,
u tuproqlar degradatsiyasiga olib keladi; havo massasi orqali ifloslantiruvchi
moddalarning ko‘chishi tufayli tabiiy ob’ektlar keng ko‘lamda ifloslanadi, havo o‘ta
changlashadi, changli bo‘ronlar, shuningdek yuza va kollektor-drenaj oqim bilan
tashiladi, bu daryolarning quyi oqimida va hatto agrokimyoviy preparatlar
qo‘llanmaydigan hududlarda muammolar keltirib chiqaradi, yer osti suvlarga va
chuchuk yer osti suvlarga kirib boradi, ularni ifloslantiradi.
Qo‘llaniladigan pestitsidlar zichligi boshqa ifloslantiruvchi moddalar bilan
taqqoslaganda katta bo‘lmasligiga qaramay, ular atrof muhitning alohida ob’ektlari,
ayniqsa tuproq mikroflorasi uchun eng xavli hisoblanadi. Yuqori biologik faollikka
122