Page 124 - Saidova M. Tuproqlar degradatsiyasi (Elektron o‘quv qo‘llanma)

ko‘chishini o‘rganishga eng katta e’tibor qaratildi. Bu zonada tuproq yuzasiga
tushadigan tuzlarning umumiy ulushi suvda eriydigan tuzlar bo‘yicha joyning fizik-
geografik xususiyatlarga qarab 30-50 foizni tashkil etadi.
Respublika hududining shamol rejimi bo‘yicha ma’lumotlarni changli va tuzli
zarralarnig ko‘tarilishiga ko‘maklashuvchi yer sathidagi shamol tezligi qiymatlari
bilan taqqoslash butun yil davomida shamol orqali tashiladigan changli va tuzli
zarralarning shamol orqali tashilishi uchun qulay sharoitlar yaratilishini aniqladi.
Tuzlar va qumlar paydo bo‘ladigan manba oldida terrigen materialining asosiy
ulushi yog‘ilishini qayd etish zarur. Hudud-vaqt tarqalishi hisobga olingan holda
mayda dispers zarralarning havo massalari orqali mintaqa hududi bo‘ylab tarqalishi
to‘g‘risidagi masala deyarli o‘rganilmagan. Atmosferada chang-tuz zarralarini havo
massalari orqali ko‘chirilishini o‘rganish, kuzatish va taxmin qilish masalalari,
cho‘llanish nuqtai nazaridan uning hududga ta’siri eng kam o‘rganilgan. Bu
jarayonlarini kuzatish, taxmin qilish, uning salbiy ta’sirlarini pasaytirish bo‘yicha
tavsiyalar ishlab chiqish yuzasidan ilmiy-tadqiqot va amaliy ishlarni bundan keyin
ham olib borishni tavsiya etish zarur.

§8.2. Yerlar cho‘llanishining tuproq xossalariga ta’siri va uni oldini olishga
qaratilgan chora tadbirlar

Olingan ma’lumotlarga ko‘ra, cho‘llanish va qurg‘oqchilik yuz berishi mumkin
bo‘lgan iqlim zonalari Yer sharining 47,5 foizini egallaydi (World..,2004), boz ustiga
ushbu qurg‘oq mintaqalarning 69 foizida cho‘llanish boshlangan.
Yerlarning cho‘llanishiga qarshi kurashish doirasida tuproq (yaylovlarda va
sug‘orma maydonlarda) va o‘simlik qoplamasini ko‘rib chiqish ustuvor ahamiyatga
ega. Aynan ushbu komponentlar BMTning cho‘llanishga qarshi kurashish
konvensiyasiga muvofiq «er» termini mohiyatining asosini tashkil etadi. Tuproq
fitomahsulotlar yetishtirish vositasi hisoblangani bois uning degradatsiyaga
uchraganini baholash o‘z vazifasiga ko‘ra (yoki mazmuniga ko‘ra) o‘simlik
qoplamasi degradatsiyasini baholash bilan uzviy bog‘liq. Ya’ni pirovardida
cho‘llanishni baholash qishloq xo‘jaligi va o‘rmon yer-mulklari biomahsuldorligi

pasayishini baholashga olib boradi.
Tegishli ravishda, biomassa zahiralarining pasayishi (yoki o‘sishi) ko‘rsatkichi
– yakuniy natija indikatori cho‘llanishning asosiy bazaviy indikatori bo‘lishi mumkin
(qayd etish joizki, YuNEP metodikasida ushbu indikator qo‘llaniladi, biroq mustaqil
emas, balki boshqa indikatorlar bilan birga). Biroq birgina bunday ko‘rsatkich (1-
toifa) ushbu jarayonlar sabablari va o‘ziga xosliklari xilma-xilligini aks ettira
olmaydi, ularning mazmuni turli mintaqalarning tabiiy, xo‘jalik, va ijtimoiy-iqtisodiy
xususiyatlari uchun maqbul qarorlar qabul qilish uchun zarurdir.
Bundan tashqari, almashib ekin ekiladigan qishloq xo‘jaligi yerlari uchun
floristik xususiyatlari umuman mazmun-mohiyatga ega emas. Shu sababli
qo‘shimcha indikatorlar kiritiladi, ular orasida tuproq indikatorlari ko‘pchilikni
tashkil qiladi.

124