Page 126 - Saidova M. Tuproqlar degradatsiyasi (Elektron o‘quv qo‘llanma)

sifatida ishlatiladi, bu esa tabiat tizimlari va komponentlari o‘zgarishining
yo‘nalishlari va darajalari to‘g‘risida fikr yuritish imkonini beradi.
Tabiiy yoki inson tufayli biroz o‘zgargan (masalan, yaylov) tizimlarda yerlar
degradatsiyaga uchraganda, odatda, landshaftlarning barcha komponentlari
o‘zgarishga uchraydi, biroq o‘simlik qoplamasi holatining masofaviy kuzatiladigan
ko‘rsatkichlari fizionomik eng muhim indikatorlari hisoblanadi, ular bo‘yicha,
masalan, yuzaning hayvonlar yoki suv va shamol eroziyasi natijasida buzilishi,
tuproqlar sho‘rlanishi, sho‘rhoklanishi va cho‘kishi (fototasvir rangi va tusi
o‘zgarishi, belgilovchi joriy suksessiyalar va o‘simlik qoplamasining hozirgi holati),
shudgor yerlar ko‘payib borishi (qishloq xo‘jaligi maydonlari chegaralarining o‘ziga
xos o‘zgarishlari bo‘yicha) haqida fikr yuritish mumkin.
Shu bilan birga, qishloq xo‘jaligi maydonlari bilan band hududlarda o‘simlik
qoplamasi holatining fizionomik muhim indikatorlaridan foydalanish tabiiy
o‘simliklar yo‘qligi tufayli murakkablashgan. Bunday holatlarda eroziya va
deflyatsiya, sho‘rlanish (keskin chegaralarga ega sho‘rhok yer dog‘lari paydo
bo‘lishi) jarayonari to‘g‘risida fikr yuritish imkonini beradigan tuproq yuzasi
holatining masofaviy kuzatiladigan indikatorlardan tashqari maxsus saralab olingan
adabiy va kartografik manbalardan olinadigan ma’lumotlar, shuningdek
tuproqlarning yerosti va laboratoriya tadqiqotlari ma’lumotlari jalb etiladi.
Tuproqlar eroziyasi, deflyatsiyasi, sho‘rhoklanishi, sho‘rlanishi,
degumifikatsiyasi jarayonlari to‘g‘risidagi ma’lumotlar bunday holatlarda cho‘llanish
mezonlarini tashhis qilishning asosiy mezonlari hisoblanadi (Dobrovolskiy, 2001).
8-bob mavzusi yuzasidan nazorat savollari:
1. Cho‘llanish jarayoni keltirib chiqaruvchi omillar?
2. Cho‘llanish jarayonini belgilovchi asosiy indikatorlar va cho‘llanishning
tiplari?

3. Cho‘llanish jarayonining tuproq qoplami va o‘simlik dunyosiga ta’siri?
4. Cho‘llanish yuzaga kelishida iqlimning roli?
5. Cho‘llanish jarayonining rivojlanishida inson faoliyati?
6. Cho‘llanish jarayonini oldini olishga qaratilgan qanday chora-tadbirlarni
bilasiz?

9-bob. Iqlim o‘zgarishi va tuproq degradatsiyasi

§9.1. Iqlim o‘zgarishi haqida umumiy ma’lumotlar. Iqlim o‘zgarishini belgilovchi
omillar

Ma’lumki, iqlimning o‘zgarib borishi va uning atrof muhitga ta’siri XXI
asrning eng asosiy muammolaridan biri bo‘lib insoniyat oldida turgan jiddiy
muammolardan biri hisoblanadi. Bunda antropogen holatning faol ta’siri ostida
tuproq qatlami va biologik xilma-xillikni saqlab qolish muhim rol o‘ynaydi.
Yer iqlimi ham tabiiy ravishda, ham antropogen omillar ta’sirida o‘zgaradi.
Iqlimiy sistemaning har bir tashkil etuvchisi turlicha vaqt shkalasi oralig‘ida o‘zaradi
(Ososkova va b., 2005).

126