Page 128 - Saidova M. Tuproqlar degradatsiyasi (Elektron o‘quv qo‘llanma)

Atmosfera, okeanlar, kriosfera, quruqlik yuzasi va biosfera orasidagi
9
bog‘liqlikning vaqt masshtabi 10 -10 yillarga teng bo‘lishi mumkin. Masalan,
0
2
0
atmosfera va okeanning o‘zaro ta’sirlashuvi 10 -10 yilni tashkil etadi. Shunday qilib,
yuqorida bayon etilganlardan ko‘rinib turibdiki, iqlim o‘zgarishi istalgan geologik
davrda ro‘y berishi mumkin.

§9.2. Global miqyosda iqlim o‘zgarishining oqibatlari.
O‘zbekistonda iqlimning mintaqaviy o‘zgarishi va uning oqibatlari

Issiqxona effekti hosil qiluvchi gazlar konsentratsiyasining o‘sishi tabiiy
issiqxona effektining kuchayishiga va Yer yuzasining isishiga olib keldi. Agar
tegishli chora ko‘rilmasa, kelgusi yuz yillikning har o‘n yilligida harorat 0,3 °S ga
ortadi. Isish o‘z navbatida qutblardagi muzliklarning erishiga va Dunyo okeani sathining
ko‘tarilishiga olib keladi: 2030 yilga borib, dunyo okeani sathi o‘rtacha 20 sm ga, XXI
asr oxirida esa 65 sm ga ko‘tariladi (Ososkova va b., 2005).
Bashoratlarga ko‘ra, butun dunyoda yog‘in miqdorining ortishi kutiladi, lekin
shunga o‘xshash tendensiyalarning mahalliy miqyosdagi ishonchliligi ancha past.
Ehtimol, XXI asrning ikkinchi yarmida shimoliy yarim sharning o‘rta va yuqori
kengliklarida hamda Antarktikada qishki yog‘inlar miqdori ortadi. Tropiklarda esa,
ishlab chiqilgan modellarga ko‘ra, ayrim hududlarda yog‘in miqdori ortsa, boshqa
joylarda kamayadi. Avstraliya, Markaziy Amerika va Afrikaning janubiy qismida esa
qishki yog‘inlarning kamayishida barqaror tendensiya kuzatiladi.
Yuqori kengliklarda, yilning qish vaqtida yomg‘ir va qorning ko‘p yog‘ishi
tuproqning yuqori darajada namlanishiga olib keladi. Lekin, yozda haroratning yuqori
bo‘lishi tuproq namligining yo‘qotilishiga sabab bo‘ladi. Tuproq namligining
mahalliy o‘zgarishlari, albatta, qishloq xo‘jaligi uchun juda muhimdir, lekin iqlimiy
modellar yordamida ularni prognoz qilish bugungi kunda ham ancha murakkab
hisoblanadi. Hatto tuproq namligining yoz davrlaridagi global o‘zgarishining ishorasi
— ortishi yoki kamayishi ham noaniq bo‘lib qolmoqda.
Ehtimol, ekstremal ob-havo hodisalarining takrorlanishi va jadalligi ham o‘zgaradi.
Kutilayotganidek, o‘rtacha global haroratning ko‘tarilishi bilan issiq kunlar va issiq

to‘lqinlar ortadi hamda sovuq kunlar soni va sovuq davr kamayadi. Iqlimiy modellar
ham bir —biriga mos ravishda ko‘rsatmoqdaki, ko‘pchilik regionlarda ekstremal ob-
havo hodisalari tez-tez takrorlanadi. Bu esa kontinental rayonlarda yoz mavsumi
davomida qurg‘oqchilik havfining ortishiga olib keladi. Yana shunday faktlar ham
mavjudki, ulardan ma’lum bo‘lishicha, ayrim regionlarda kuchli shamol va jala
yomg‘irlar bilan birgalikda kechadigan qattiq bo‘ronlar va dovullar tez-tez
qaytariladi.
Iqlimning tez va to‘satdan o‘zgarishini ham e’tibordan chetda qoldirib bo‘lmaydi.
Lekin, dengiz sathining katastrofik ko‘tarilishiga olib keladigan, G‘arbiy Antarktika
muz qalqonining parchalanishiga o‘xshash juda keskin o‘zgarishlarning XXI asr
davomida bo‘lish ehtimoli juda kichikdir.
Regional miqyosda iqlimga sezilarli ta’sir ko‘rsatadigan okean
sirkulyatsiyalarining o‘zgarishi (masalan, Yevropani isitadigan Golfstrimning
128