Page 130 - Saidova M. Tuproqlar degradatsiyasi (Elektron o‘quv qo‘llanma)

oralig‘ida ham, aytish mumkinki, atmosfera yog‘inlari miqdori har o‘n yillik
davomida 0,2 — 0,3 % ga ko‘paymoqda.
Ikkinchi tomondan, XX asr davomida shimoliy yarim sharning subtropik
rayonlarida, ya’ni o‘ninchi va o‘ttizinchi shimoliy parallellar orasida yog‘in
miqdorining har o‘n yillik davomida 0,3 % ga kamayishi qayd etildi. Yuqoridagilar
bilan bir qatorda Afrika va Osiyoning ayrim qismlarida qurg‘oqchilikning
takrorlanishi va jadalligi ortdi (Chub, 2000, 2007).
XX asr davomidagi iqlim o‘zgarishi issiqxona effekti hosil qiluvchi gazlar va
aerozollar konsentratsiyasining ortishi bilan bog‘liq holda kutilgan oqibatlar bilan
mos tushadi. Isishning makonda kuzatilayotgan qonuniyatlari modellar asosida
tuzilgan prognozlarga mos kelmoqda.
Masalan, Yer yuzasidagi o‘lchashlar hamda meteorologik zondlar va sun’iy
yo‘ldoshlar yordamida bajarilgan o‘lchashlar ham Yer yuzasining isiyotganligini,
stratosferaning esa soviyotganligini ko‘rsatmoqda. Shu bilan birga Yer atmosferasi
okeanlar ustida materiklar ustidagiga qaraganda sekin isiydi. Bu jarayonlar suvning
yuza qatlamlarining quyi qatlamlari bilan tez almashinadigan va issiqlikni okeanning
chuqur qatlamlariga tarqatuvchi rayonlarda ayniqsa sezilarli bo‘ladi. Aerozollar
ta’siriga uchragan mintaqalarda isish sur’atlari kamayadi.
Global iqlim o‘zgarishining eng noqulay oqibatlari sifatida quyidagilarni qayd etish
mumkin:

 ko‘pgina tropik va subtropik regionlarda qishloq xo‘jaligi ekinlari
hosildorligining yalpi kamayishi kuzatiladi;
 mo‘tadil kengliklardagi ko‘plab regionlarda hosildorlikning yalpi
kamayishi ma’lum tebranishlar bilan kuzatiladi, buning asosiy sababi o‘rtacha yillik
haroratning bir necha darajaga ko‘tarilishidir;
 uy mollari va yovvoyi hayvonlarga issiqlik taziyqi ortadi;
 tuproq eroziyasi va sho‘rlanishi kuchayadi;
 suv yetishmaydigan ko‘plab regionlarda, ayniqsa subtropiklarda aholi jon
boshiga o‘g‘ri keladigan suv miqdori yanada kamayadi;
 suv resurslarining sifati va miqdori kamayadi;
 kuchli yog‘inlar va dengiz sathining ko‘tarilishi toshqin xavfini oshiradi, bu
esa o‘n millionlab odamlarni halokatga olib keladi
 toshqinlar va qurg‘oqchilik miqyosining hamda ularning Osiyoning
mo‘tadil va tropik iqlimli rayonlariga keltiradigan ziyoni ortadi;

 toshqinlar, tog‘ ko‘chkilari, qor surilmalari va sel toshqinlari natijasida
keladigan ziyon ortadi;
 o‘rmon yong‘inlari xavfi ortadi;
 qirg‘oq bo‘yi eroziyasi va undan qirg‘oq bo‘yidagi imoratlar va
infrastrukturaga bo‘ladigan ziyon ortadi;
 qirg‘oq bo‘yi ekosistemasiga, jumladan marjon orollari va ulardagi rang -
barang jonzodlarga katta ziyon yetadi;
 qurg‘oqchilikka uchragan rayonlarning gidroenergetik potensiali kamayadi;
 yozgi haroratning ko‘tarilishi havoni sovitish maqsadida ishlatiladigan
energiyaga bo‘lgan talabni orttiradi;

130