Page 133 - Saidova M. Tuproqlar degradatsiyasi (Elektron o‘quv qo‘llanma)

ko‘payishi jo‘xori, paxta, tariq, sabzavot ekinlari hamda bug‘doy, sholi, arpa, suli
hosiddorligini 1% dan 10% gacha oshirishi kuzatilgan.
Karbonat angidrid gazi konsentratsiyasining o‘sishi ayrim noqulay sharoitlarda,
masalan, nam yetishmasligida ham, ekinlar mahsuldorligiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Shu bilan birga qurg‘oqchilikka uchragan lalmikor dehqonchilikda hosildorlikning
yillararo tebranishi ham kamayishi mumkin. Lekin karbonat angidrid gazi
konsentratsiyasining o‘sishi sharoitida ekinlarni parvarishlash, tuproqni zarur
moddalar bilan to‘yintirish hosildorlikning yanada yuqori darajada bo‘lishini
ta’minlaydi. Barcha qishloq xo‘jalik ekinlari uchun hosildorlikning eng yuqori
darajada ortishi o‘rtacha 20 - 40 % ga yetishi mumkin.
Iqlimiy ssenariyalarga ko‘ra, yozgi haroratning o‘sishi uncha katta emas, lekin
qishloq xo‘jaligi ekinlarini parvarishlashda noqulay hisoblangan o‘ta issiq kunlar soni
ortishi mumkin.
O‘zgidrometga qarashli Gidrometeologiya ilmiy tekshirish instituti olimi
A.X.Abdullaevning (1997) ma’lumotlaridan ma’lumki, maksimal havo haroratining
40°S yuqori bo‘lishi tropik va mo‘tadil mintaqalarda qishloq xo‘jaligi ekinlarini
yetishtirishda, ayniqsa, ularning gullash davrida noqulaylik keltirib chiqaradi. Havo
haroratining 25°S dan yuqori bo‘lishi karamga, 27-29°S dan yuqori bo‘lganda
kartoshkaga, 35-40°S - pomidorga, 39-40°S dan yuqori bo‘lishi esa poliz va texnika
ekinlariga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Havo haroratining 25°S dan yuqori bo‘lgan kunlar sonining 10-30 kundan 50-
70 kunlargacha ortishi karam hosildorligini 10-55 % ga kamaytiradi. 35-40°S
haroratli kunlar sonining 10 dan 50-80 kungacha ko‘payishi pomidor hosildorligini
10-50 % ga kamaytiradi. Poliz ekinlari uchun havo haroratining 40°S dan yuqori
bo‘lgan kunlar sonining 5 dan 25 gacha ortishi, hosildorlikni 9-42 % ga kamaytiradi.
Buxoro, Qashqadaryo, Surxondaryo viloyatlarida 30°S dan yuqori harorat

kuzatilgan kunlar sonining me’yorga nisbatan 15 dan 30 kungacha ortishi, paxta
hosildorligini 9-22 % ga, qolgan paxta yetishtiruvchi rayonlarda esa 0-8 % ga
kamaytiradi.
O‘zbekistonda iqlimning mintaqaviy o‘zgarishi ekstremal ob-havo hodisalar
sonining ortishiga turtki bo‘ladi, ya’ni qurg‘oqchilik davrlari va yozgi yuqori
darajalarning ortib ketishi, suv resurslarining shakllanish rejimi, yerlarning
degradatsiyasi (buzilish) holatlari bularga misoldir. (Iqlimning o‘zgarishi
to‘g‘risidagi BMTning Xadli Konvensiyasi bo‘yicha O‘zbekiston Respublikasining
Birinchi Milliy axboroti, 1999).
Iqlim prognozlari shuni ko‘rsatmoqdaki, mintaqada: viloyatlar bo‘yicha farqli
2050 yilga kelib o‘rtacha bir yillik 1,9-2,4ºS darajaga oshadi, eng ko‘p isish darajasi
qishgi va bahorgi davrlarga to‘g‘ri keladi; yog‘ingarchilikning o‘rtacha bir yillik soni
15-18 foizga ortadi, bu davr ko‘proq yoz paytiga to‘g‘ri keladi; havo darajasining
oshishi bilan bog‘liq bo‘lgan qishloq xo‘jalik ishlab chiqarilishining yomonlashuvi va
yanada xavfli shart-sharoitlari sababli qishloq xo‘jalik ekinlarining
evapotranspiratsiyasi oshishi vujudga keladi; Orol dengizi havzasida prognoz
qilinayotgan suv yetishmovchiligini bosqichma-bosqich o‘sishiga olib keladi.
Shuningdek, quyidagilar prognoz qilinmoqda: suvga bo‘lgan ehtiyojning ortib borishi
natijasida hamda Amudaryo va Sirdaryo daryolaridan suvni kafolatli olib qolinishi
133