Page 36 - Saidova M. Tuproqlar degradatsiyasi (Elektron o‘quv qo‘llanma)

tuproqlarining sho‘rlanishi nafaqat atrof-muhitga, balki iqtisodiyotga tegishli bo‘lgan
yirik muammolar manbai hisoblanadi.
Tuproq profilida tuzlarning to‘planishi turli xil tezlikda yuzaga keladi. Ayrim
holatlarda sho‘rlanish jarayoni shu qadar tezki, hatto tuproqning ustki qatlamida u
yoki bu darajada qalin tuzli qatqaloq hosil bo‘ladi. Tuproqli-tuzli qatqaloqlar
strukturasiz tuproqlarning cho‘kishi va qurishi natijasida hosil bo‘ladi. Ko‘pgina
holatlarda atmosfera yog‘ingarchiligi, qish fasli davrida muzlagan tuproqlarning
muzdan erishi, texnika va ish qurollarining ta’siri natijasida qatqaloq hosil bo‘ladi.
Ayrim atmosfera sharoitlarida tuproqlarning haydalma qatlamlaridagi tuproq
qatqaloqlarining kapillyarlari orqali namlikning parlanishi kuchayadi, natijada
atmosferadan tushayotgan yog‘in miqdorining yetib borishi qiyinlashadi, tuproq va
atmosfera o‘rtasidagi gaz almashish jarayoni yomonlashadi. Bu omillar tuproq
biotasi faoliyatining buzilishiga va o‘simliklar uchun zaharli bo‘lgan birikmalar
(vodorod sulfid, metan va b.) miqdorining oshishi va to‘planishiga sabab bo‘ladi.
Qatqaloq o‘simlik urug‘larining unib chiqishini sekinlashtiradi, o‘sishini
qiyinlashtiradi va ayrim holatlarda batamom qurishiga olib keladi. Tuproqlarda o‘z
vaqtida olib boriladigan agrotexnik tadbirlar qatqaloq hosil bo‘lishining oldini oladi.
Masalan, fizik jixatdan yetilgan tuproqlarni boronalash yoki mulchalash samarasi
katta bo‘ladi va qatqaloqning oldi olinadi. Egatlardagi qatqaloqlar - suv berilgach,
og‘ir boronalarda buziladi (maydalanadi), ayrim holatlarda kultivatsiya qilinishi
mumkin.
Tuproq qatqalog‘ini urug‘ unib chiqmasdan avval yengil boronalash yo‘li bilan
yo‘qotiladi, texnik va boshqa o‘simliklar ekilgan maydonlarning jo‘yaklari orasiga
ishlov beriladi. Qo‘shimcha qo‘llanilgan agrotexnik tadbirlar ortiqcha energiya sarf
bo‘lishiga va iqtisodiy ko‘rsatkichlarning pasayishiga olib keladi. Shu sababli
markazlashgan maxsus, tuproqning fizik xossalarini hisobga olgan holda unga ishlov

bera oladigan mashinalardan foydalanish maqsadga muvofiqdir. Shu bilan birgalikda
tuproqning fizik-kimyoviy xossalarini yaxshilash qobiliyatiga ega bo‘lgan organo-
mineral o‘g‘itlar, almashlab ekish, kimyoviy melioratsiya, ko‘p yillik o‘t o‘simliklari
va boshqa tadbirlarni qo‘llash tuproq qatqaloqlashishining oldini oladi.
Tuproqlarning sho‘rlanishi va sho‘rtoblanishini o‘rganish tuproqshunoslikda
o‘z tarixiga ega. Ayniqsa, tuproqlar sho‘rlanishi rivojlangan, meliorativ holati yomon
va unumdorligi past bo‘lgan davlatlarning tuproqlarida olimlar tomonidan keng
nazariy va amaliy tadqiqotlar olib borilgan. Barcha tadqiqotlar o‘z davri tarixiga mos
ravishda ilmiy va texnologik darajaga asoslangan holda o‘tkazilgan.
Sho‘rlangan tuproqlarni o‘rganish va melioratsiyasi fundamental fanlarning
rivojlanishi bilan parallel ravishda rivojlangan. Tuproqlarning sho‘rlanishi va
sho‘rtoblanishining asosiy sabablaridan biri, tuproq eritmasida ko‘p miqdorda
elektrolitlarning to‘planishi va tuproqning qattiq fazasi bilan o‘zaro ta’siri bilan
bog‘liq. Bu jarayonning prinsiplari va uning kelib chiqish sabablari bugungi kunda
yaxshi o‘rganilgan. Ammo tuproq eritmalarida elektrolitlarning to‘planish sxemasi va
ularning tuproq zarrachalari, materiallari bilan reaksiyasi, sho‘rlanishning kelib
chiqish mexanizmi, tezligi va qatqaloqning hosil bo‘lish jarayoni to‘liq laboratoriya
sharoitida kam o‘rganilgan. Tuproqlarning sho‘rlanishi, sho‘rtoblanishi va uning
kelib chiqish sabablari hatto tuproq hosil bo‘lish jarayonlariga nisbatan yaxshi
36