Page 42 - Saidova M. Tuproqlar degradatsiyasi (Elektron o‘quv qo‘llanma)

azot to‘plovchi azotobakteriyalar va tuganak bakteriyalari faoliyatida muhim
ahamiyatga ega. Molibden yetishmasa dukkaklilar ildizida tuganaklar hosil
bo‘lmaydi. Barcha o‘simliklarga oz miqdorda bo‘lsa-da, molibden zarur. Molibden
o‘simliklar hujayrasida selitrani ammoniyga aylantiradigan nitratreduktaza
fermentining tarkibiga ham kiradi. Bu ferment yetishmasa oqsil moddalar
sintezlanishi pasayadi. O‘simliklarga molibden saqlovchi o‘g‘itlar qo‘llanilganda va
chigit ammoniy molibdenning 0,01 foizli eritmasida namlab ekilganda yaxshi natija
beradi.
Marganes (Mn). O‘simliklar va hayvonlar organizmi uchun zarur va muhim
mikroelementlardan hisoblanadi. Marganes o‘simliklarda fermentlar tarkibiga kiradi,
fotosintez faoliyatini kuchaytiradi hamda oqsillar hosil bo‘lishida muhim rol
o‘ynaydi. Marganes qator minerallar (radonit, gausmonit, manganazit) tarkibida
bo‘ladi. Tuproqning gumusli qatlamida va illyuvial gorizontida ko‘proq to‘planadi.
Marganesning tuproqdagi o‘rtacha miqdori 0,085 foiz bo‘lib, Markaziy Osiyoning
bo‘z tuproqlarida 0,06-0,07 foiz va gidromorf tuproqlarda ancha ko‘p. Suvda
eriydigan nitrat, xlorid va sulfat birikmalari tarkibidagi marganes o‘simliklarga
yaxshi o‘tadi. Ishqorli va karbonatli tuproqlarda marganes kam harakatchan
bo‘lganligi sababli o‘simliklar uchun yetarli bo‘lmaydi, nordon reaksiyali sharoitda
aksincha marganes ko‘payib, o‘simliklarga zaharli ta’sir etadi. Tuproqdagi
o‘zlashtiriladigan marganes kam bo‘lganda, shu mikroelementlarning o‘g‘itlaridan
foydalaniladi.
Kobalt (So) turli alyumosilikatlar tarkibida saqlanadi, kolloidlarda singdirilgan
va turli organik-mineral birikmalar holida bo‘ladi. O‘simliklarda fotosintez jarayonini
yaxshilaydi, oqsil almashinuvini tezlashtiradi. Kobaltning tuproqdagi o‘rtacha
miqdori 0,008 foiz bo‘lib, gumusli qatlamda ko‘proq. Ayrim rayonlardagi
tuproqlarda kobalt juda kam. Bunday yerlarga kobaltli mikroo‘g‘itlar qo‘llash yaxshi

natija beradi.
Yod (J) odatda tuproqning yuqori gumusli qatlamida ko‘proq to‘planadi,
o‘rtacha mikdori 0,0005 foiz. Markaziy Osiyoning to‘q tusli o‘tloq tuproqlarida bo‘z
tuproqlarga nisbatan yod ko‘proq saqlanadi. Yod o‘simliklardagi fotosintez
jarayonida aktiv qatnashadi, oqsil moddalar almashinuvini tezlashtiradi. Ayniqsa
chorva mollardagi turli kasalliklarning oldini olishda yaylov tuproqlari va
o‘simliklarda yod yetarli bo‘lishi kerak. Yod yetishmaganda, shu mikroelement
saqlovchi preparatlar ishlatiladi.
O‘simliklarning mikroelementlar bilan ta’minlanish darajasini baholash uchun,
uning tuproqdagi harakatchan formalarini bilish zarur. Tuproqdagi
mikroelementlarning harakatchan shakldagi miqdori juda o‘zgaruvchan bo‘lib,
tuproqning genetik xususiyatlariga, tuproqlarning madaniylashtirish holatiga va
boshqa sharoitlarga bog‘liq.
G.Ya.Rinkis tuproqdagi harakatchan mikroelement miqdorini baholashning
quyidagi gradatsiyasini tavsiya etadi (mg-kg hisobida):
1. Mikroelementlarga juda kambag‘al - Cu<0,3; Zn<0,2; Mn<0,1; Co<0,2;
Mo<0,05; B<0,1;
2. Mikroelementlarga kambag‘al Cu<1,5; Zn<l; Mn<10; Co<1; Mo<0.15;
B<0,2.
42