Page 47 - Saidova M. Tuproqlar degradatsiyasi (Elektron o‘quv qo‘llanma)

tarkibiga qo‘rg‘oshin – rux zavodlari oqava suvlari, ruda qazib olish fabrikalari,
galvanik materiallar ishlab chiqarish zavodlari chiqindilari, undan tashqari shaxta
suvlari yer usti suvlariga bog‘liq holda o‘tadi. Qadmiyning eruvchan birikmalari
konsentratsiyasi sorbsiya jarayoni va suv organizmlari hisobiga kamayishi kuzatiladi.
Kadmiy birikmalari inson va hayvonlar hayot faoliyati jarayonida muhim rol
o‘ynaydi. Uning yuqori konsentratsiyasida zaharli ta’sir qiladi. kadmiyning REChU
3
0,001 mg/dm ko‘rsatkichga teng.
2+
Kobalt – So , So 3+
Kobalt birikmalari tuproq qoplamiga rudalardan, organizmlar va
o‘simliklarning chirishi orqali o‘tadi, undan tashqari tuproqlarga metallurgiya
zavodlari va kimyo zavodlarining oqava suvlari orqali tushadi.
Kobalt V 12 vitamini tarkibiga kirib, kamqonlikning oldini oladi. U azotli
moddalarning o‘zgarishida faol qatnashadi, xlorofill va askorbin kislotalarni
ko‘paytiradi, biosintezni tezlashtiradi va o‘simliklarda oqsil azotining miqdorini
oshiradi. Kobalt ifloslanmagan va kuchsiz ifloslangan daryo suvlarida 1 dm da mg
3
ning 10 dan to 1000 ulushi oralig‘ida tebranib turadi. Dengiz suvlarida o‘rtacha 0,5
3
3
mkg/dm miqdorda uchraydi. Uning REChU ko‘rsatkichi 0,1 mg/dm ga teng.
4+
2+
Qalay – Sn , Sn
Qalay atrof–muhitga qalay saqlovchi minerallarning ishqorlanish jarayoni
natijasida tarqaladi. Undan tashqari tuproqlarga turli ishlab chiqarish korxonalarining
chiqindi suvlaridan ham o‘tadi. Aniqlanishicha, qalayning zararli ta’siri uncha yuqori
emas. Ifloslanmagan tuprolarda uning miqdori submikrogrammda uchraydi, yer osti
3
suvlarida esa uning konsentratsiyasi 1dm da mg birligigacha ortadi. Qalayning
REChU ko‘rsatkichi 2 mg/dm ga teng.
3
Respublikamizda tuproqlarning og‘ir metallar bilan ifloslanishi va tuproq
xossalariga ta’siri doirasida ilmiy tadqiqot ishlari yetarlicha olib borilgan. Bu o‘rinda

yetuk olimlarimiz Riskieva X.T., Riskiev R.R., Nasedjanov M., Mirsadikov M.,
Abdraxmonov T., Axmedov Sh. va boshqalarni keltirishimiz mumkin. Albatta
hukumatning tegishli ilmiy tadqiqot tashkilotlari ham doimiy tarzda ish olib
borishadi.
Keyingi vaqtlarda olib borilgan tadqiqotlar natijasiga ko‘ra, Toshkent
viloyatining ayrim tumanlarida (Olmaliq, Angren) og‘ir metallar bilan ifloslanish
darajasi ortmoqda. Ayniqsa qishloq xo‘jalik ekinlari piyoz, kartoshka, sabzi, lavlagi,
karam, bodring, pomidor, makkajo‘xori kabi o‘simliklarda og‘ir metallar miqdorining
bir necha marta ortishi kuzatilgan.
O‘zbekistonda sanoat korxonalari ko‘p bo‘lgan hududlardan biri Navoiy
viloyati hisoblanadi. Xususan, shaharda joylashgan Navoiy azot korxonasi,
Elektrokimyo zavodi, Navoiy IES, Fosforit zavodi, Navoiy sement va boshqa
sanoatlarning uzoq yillik faoliyati mobaynida ifloslanishlar kelib chiqmoqda. Tuproq
qoplamining og‘ir metallar bilan ifloslanishi xorij mamlakatlarida ham keng
o‘rganilgan. Xususan, R.Vakela-kurto (1992) Finlandiya qishloq xo‘jaligi
haydaladigan yerlarida qalay, qadmiy, qo‘rg‘oshin, rux va nikel miqdorini va tuproq
xossalariga ta’sirini o‘rgangan. Shu bilan bir qatorda ushbu muallif 113 kunlik
kuzatuvi mobaynida qadmiy – 31 % va qo‘rg‘oshin – 16 % ga oshganligini
ta’kidlaydi.
47