Page 49 - Saidova M. Tuproqlar degradatsiyasi (Elektron o‘quv qo‘llanma)

Og‘ir metallar bilan ifloslangan tuproq xossalarini o‘rganish muhim bo‘lib, bir
qator olimlarning tadqiqotlarini ko‘rsatish mumkin. Xususan, N.A.Kirpichnikov va
uning shogirdlari (1993) Moskva atrofidagi o‘rmon – podzol tuproqlarida og‘ir
metallarning ona jins – tuproq – suv – biomassa tizimi doirasida o‘rgandi. Bu olimlar
Pb, Ni, Zn, Cu, Cd, qatori Pb, Ni, Zn va Cu elementlarining harakatlanishini chuqur
o‘rgangan.
L.K.Mitchell, A.P.Karathanasis (1992) lar qamish (Scirpus validus) va kichik
bargli o‘t (Typa angustigolia) o‘simliklarini og‘ir metallar bilan ifloslangan oqava
suvida 12 hafta ushlab turish bilan suvdagi og‘ir metallarni o‘simliklar orqali yig‘ib
olishgan. Bunda 1 litrda Fe – 30 mg, Su – 10 mg, Sr – 5 mg, Ni – 5 mg, Pb – 5 mg,
Zn – 5 mg, Cd – 0,5 mg miqdorida to‘planib, Fe konsentratsiyasi 62 %, Cr – 54 %,
Pb – 39 %, Cu – 22 % ga kamaygan.
To‘plangan manbalardan ma’lumki, og‘ir metallar tuproqning biologik,
kimyoviy xossalariga, organik moddalariga, tuproq organizmlariga, biomassa va
boshqa xossalariga ta’sir qiladi.
Guzev va boshqalar o‘rmon – podzol tuproqlaridagi Pb miqdorini aniqlab, bir
qator xossalarini o‘rgangan. Uning tadqiqotlariga ko‘ra, tuproq tarkibidagi 200 mg/kg
qo‘rg‘oshin azotfiksatsiya jarayoniga sekinlashtiruvchi, 10 mg/kg miqdori
stimulyativ ta’sir qilgan.
Navoiy viloyatining sug‘oriladigan tuproqlarining og‘ir metallar bilan
ifloslanish va bir qator xossalariga ta’sirini o‘rganish bo‘yicha Sh.Ahmedov
tadqiqotlar olib borgan. U Navoiy shahri atrofida tarqalgan sur tusli qo‘ng‘ir
tuproqlarda genetik qatlamlar bo‘yicha turli masofalardan kesmalar qazigan va
tuproqlarni makromorfologiya xususiyatlari va tuproq tarkibidagi og‘ir metallar
miqdorini o‘rgangan.
Olingan natijalarni tahlil etish mobaynida bir qonuniyatni aytish mumkinki,

ifloslovchi manbaga nisbatan turli masofalarda og‘ir metallar bilan ifloslanish
turlicha bo‘lib, ifloslanish manbasi atrofida ifloslanish darajasi bir muncha yuqori.
Huddi shu mexanizmga monand holda hududda tarqalgan o‘simlik bargi, poyasi va
ildizida turlicha miqdorda uchraydi, bunga ko‘ra o‘simlik ildizida og‘ir metal miqdori
ko‘p to‘plangan, bu esa o‘z o‘rnida atmosfera havosiga nisbatan tuproq qoplamini
kuchliroq ifloslanganligidan dalolatdir. Vaxolanki, o‘simliklarni asosiy qismlari yer
ustida bo‘lib, ifloslanish omili ham ko‘proq yer usti qismi orqali amalga oshadi.
Tuproq qatlamlari esa og‘ir metallar miqdori tabiiy holda pastki qatlamga tomon
kamayib boradi (8-jadval).
Og‘ir metallar tuproq qoplamiga tushgandan keyin yillar davomida kompleks
holda tuproqga ta’sir etadi, bu o‘rinda kompleks deyilganda bir necha xossalariga bir
vaqtning o‘zida ta’sir etishi tushuniladi. Tuproqga tushgan muayyan og‘ir metall turi
tuproq mikroorganizmlari faoliyatiga va biologik faolligiga ta’sir etadi. Natijada
umumiy mikroorganizmlar nobud bo‘lishi va biologik faolligi susayishi kuzatiladi.
Yuqorida ifloslanish holatiga tavsif berilgan tuproqlarning agrokimyoviy
xossalariga og‘ir metallar quyidagicha ta’sir qilgan: og‘ir metallar tuproqning
kimyoviy tarkibi va agrokimyoviy xossalariga ta’siri yaqqol sezilgan. Biroq og‘ir
metallarning zaharli ta’sirida birinchi o‘rinda tuproq biologik faolligi, xususan tuproq
fermentlari va mikroorganizmlari zarar ko‘rgan.
49