Page 51 - Saidova M. Tuproqlar degradatsiyasi (Elektron o‘quv qo‘llanma)

metallar turli kasalliklarni keltirib chiqaradi. Eng xavfli tomoni shundaki, yuqorida
ta’kidlaganimizdek, og‘ir metallar inson organizmida uzoq saqlanib, o‘zining zaharli
ta’sirini o‘tkazib turadi. Shu o‘rinda bir qator og‘ir metallarning tirik organizmlarga
salbiy ta’siri natijasida kelib chiqadigan kasalliklarni keltiramiz:
As– o‘pka saratoni, teri kasalliklari, gemotologik ta’sir, anemiya;
Be – dermatit, yaralar, shilliq qavat zararlanishi;
Cd – xronik va o‘tkir o‘pka kasalliklari, buyrak, saraton kasalliklari;
Cr – o‘pka, oshqozon ichak kasalliklari, dermatit;
Pb – qon, buyrak, jigar, asab kasalliklari;
Ni – o‘pka astmasi, majrug‘ tug‘ilish, buyrak, o‘pka saratoni;
Hg – asab, buyrak kasalliklarini keltirib chiqaradi.
Bundan ko‘rishimiz mumkinki, bir vaqtning o‘zida bir necha og‘ir metallar
bilan zararlangan inson organizmi juda og‘ir vaziyatda qoladi.
Og‘ir metallarni tuproq va tirik organizmlarga ta’sirini o‘rganish natijasida
ifloslangan tuproqlarni tozalash vazifasi turadi.
Bugungi kungacha og‘ir metallar bilan ifloslangan tuproqlarni qayta
tiklashning ikki kimyoviy reaksiyalari orqali tozalash yo‘lga qo‘yilgan, bunga ko‘ra
yengil harakatchan metallarni yuvish orqali. Misol uchun, qadmiy va kobaltni hamda
neytrallash kimyoviy reaksiyalari.
Bundan tashqari, biologik tozalash metodi bo‘yicha ham bir qator olimlar
xorijiy davlatlarda ish olib bormoqdalar. Yaqin yillarda og‘ir metallar bilan
ifloslangan tuproqlarni tozalashning yangi metodlari yaratilishi arafasida turibdi. Shu
sohaning yetuk olimlari boshchiligida barqaror tozalash usullari yaratilsa va
amaliyotga tatbiq etilsa dunyo bo‘yicha keng tarqalgan muammo hal etiladi.

4-bob mavzusi yuzasidan nazorat savollari:
1. Tuproqlarning kimyoviy degradatsiyasi, degumifikatsiyasi va gipslashishi
qanday paydo bo‘ladi?
2. Tuproqdagi oziqa moddalar va makro-mikroelementlarning kamayishining
salbiy jixatlari?
3. Tuproqlarning kimyoviy degradatsiyasi boshqa degradatsiya turlaridan
nimasi bilan farq qiladi?
4. Tuproqlar kimyoviy degradatsiyasi natijasida tuproqda kimyoviy
moddalarning ortishi qanday salbiy oqibatlarga olib keladi?
5. Kimyoviy degradatsiyaga uchragan tuproqlar qaysi xududlarda ko‘proq
uchraydi?
6. Tuproqlarning kimyoviy degradatsiyasining oldini olish va yaxshilash
yo‘llari mavjudmi?

51