Page 53 - Saidova M. Tuproqlar degradatsiyasi (Elektron o‘quv qo‘llanma)

9-jadval
Sho‘rlangan tuproqlarda mikroorganizmlar miqdorining mavsumiy dinamikasi
bo‘yicha o‘rtacha miqdori (1g tuproqda/ming dona hisobida). M.E.Saidova
ma’lumoti bo‘yicha, 2010.

Aerob
Chuqurlik, Ammoni- Aktino- Zambu- Nitrifi- Denitri- Azotfik- Moy kislotali sellyuloza-
sm fikatorlar mitsetlar rug‘lar katorlar fikatorlar satorlar bakteriyalar parchalov-
chilar
Eskidan sug‘oriladigan o‘tloqi-allyuvial tuproq, og‘ir qumoq, o‘rtacha sho‘rlangan
0-30 1775 163 76 21,6 33,3 45,0 21,6 31,7
30-50 575 80 49 12,0 16,8 25,5 12,6 18,3
50-70 200 29 22 3,1 5,0 6,6 3,2 4,3
Yangidan sug‘oriladigan o‘tloqi-allyuvial tuproq, og‘ir qumoq, o‘rtacha sho‘rlangan
0-30 1083 99 63 15,5 23,3 35,0 19,7 30,0
30-50 455 52 38 10,6 15,5 21,6 9,2 15,3
50-70 170 22 18 2,6 3,1 4,6 1,8 3,2
Sug‘oriladigan botqoq-o‘tloqi tuproq, o‘rta qumoq, kuchli sho‘rlangan
0-30 937 58 35 13,3 15,2 20,5 11,2 19,7
30-50 377 31 22 4,6 6,6 11,6 7,0 10,7
50-70 121 14 12 1,6 2,3 2,8 1,4 1,9
Taqir-o‘tloqi tuproq, o‘rta qumoq, kuchsiz sho‘rlangan
0-30 544 34 25 4,8 6,0 9,6 5,8 10,8
30-50 167 22 18 2,0 3,3 4,8 2,8 3,8
50-70 82 9 10 0,8 1,2 1,6 1,0 1,5
K-8. Taqir tuproq, og‘ir qumoq, o‘rtacha sho‘rlangan
0-30 320 15 16 3,6 4,5 6,8 5,5 4,7
30-50 113 9 14 1,3 2,0 3,2 1,4 1,5
50-70 63 5 8 0,5 0,6 0,8 0,7 0,5
Taqir-qumli tuproq , yengil qumoq, kuchsiz sho‘rlangan
0-30 211 22 18 2,0 2,3 3,6 2,0 2,7
30-50 82 13 10 0,8 1,2 1,7 0,6 1,0
50-70 40 7 5 0,1 0,3 0,7 0,1 0,1
Sho‘rhok, yengil qumoq, kuchli sho‘rlangan
0-30 159 11 11 1,2 1,6 2,6 2,0 1,5
30-50 72 5 6 0,3 0,7 1,3 0,7 0,5
50-70 27 2 3 - 0,1 0,4 0,1 -

Ma’lum bo‘lishicha mikroorganizmlar miqdori sho‘rlanish darajalariga bog‘liq
ravishda ham o‘zgaradi. Kuchli sho‘rlangan sug‘oriladigan botqoq-o‘tloqi tuproqda
kam sho‘rlangan qo‘riq taqir-o‘tloqi hamda taqir-qumli tuproqqa nisbatan
mikroorganizmlar miqdorining yuqoriligi kuzatildi. Ularning eng kam miqdori
sho‘rhokda aniqlandi, buni organik moddalar miqdorining kamligi, namning yetarli
emasligi va o‘simlik qoplamining siyrakligi bilan tushuntirish mumkin.
Tog‘ va tog‘ oldi hududlarida eroziya jarayonlari natijasida degradatsiyaga
uchragan tuproqlar unumdorligining pasayishini muhim omillaridan biri bu - organik

moddalarga kambag‘allashishi hisoblanadi, ya’ni bu shubhasiz ularni mikrobiologik
faolligini pasayishiga olib keladi. Bunga bog‘liq holda o‘simliklarni mineral
oziqlanishi uchun elementlarni to‘planishi, o‘simlik qoldiqlarini parchalanishi,
gumusning sintez jarayonlari va boshqalar susayadi.
D.A.Qodirova (2010) tomonidan olingan tadqiqot natijalarini ko‘rsatishicha,
mikroorganizmlarning eng katta qismini ammonifikatorlar, so‘ng aktinomitsetlar va
zamburug‘lar egallaydi. Keyingi o‘rinda miqdori bo‘yicha azot to‘plovchi,
denitrifikatsiyalovchi va nitrifikatsiyalovchi bakteriyalar boradi. Moy kislotali

53