Page 54 - Saidova M. Tuproqlar degradatsiyasi (Elektron o‘quv qo‘llanma)

mikroorganizmlar kam miqdorda uchraydi. Ushbu tuproqlarda sellyulozani
parchalanishi ham sekin boradi (25-rasm).

целлюлоза
целлюлозо- нитрификаторлар парчаловчилар
нитрификаторлар парчаловчилар мой кислотали 3% 3% мой кислотали
2% 2% бактериялар денитрификаторлар бактериялар
денитрификаторлар 2% 5% 1%
3%
азотфиксаторлар
азотфиксаторлар 7%
6%
замбуруғлар
замбуруғлар
8% 11% аммонификаторлар
аммонификаторлар
64% 60%
актиномицетлар
актиномицетлар 10%
13%

Типик бўз тупроқ Тоғ-жигарранг типик тупроқ

25-rasm. Tipik bo‘z va tog‘ jigarrang tipik tuproqlarda mikroorganizm guruhlarining
taqsimlanishi (yuvilmagan tuproq, 0-30 sm). D.A.Qodirova ma’lumotlari bo‘yicha,
2010.

Shuningdek, mikroorganizmlarning miqdoriy o‘zgarishi tuproqlarni vertikal
mintaqalanishida ham aks etadi. Mikrobiologik tahlillarning ko‘rsatishicha,
mikroorganizm guruhlarining miqdori va taqsimlanishi tipik bo‘z tuproqlarda genetik
xususiyatlariga bog‘liqligi kuzatildi. Bu tuproqlar profili bo‘ylab mikroorganizmlar
miqdorining kamligi bilan xarakterlanadi. Ushbu tuproqlarda mikroorganizmlar
sonini quyi qatlamlar tomon 2-3 baravarga kamayadi (10-jadval).
Qulay oziqa tartiboti va reaksiya muhiti, strukturaliligi, yaxshi aeratsiya rejimi
tog‘ jigarrang, ayniqsa tog‘ jigarrang tipik va kam ishqorsizlangan tuproqlarini yuqori
mikrobiologik faolligini ta’minlaydi. Shu bois, tog‘ jigarrang tuproqlarda bo‘z
tuproqlarga nisbatan mikrobiologik jarayonlar faol boradi.Ushbu ko‘rsatkichlariga
ko‘ra ularni yuqori unumdor tuproqlar qatoriga kiritish mumkin. Tog‘ tuproqlarida
MPA muhitida o‘sadigan mikroorganizmlarni ko‘p miqdordaligi ammonifikatsiya
jarayonining faolligini ko‘rsatdi va bu tuproqda katta miqdorda organik modda
mavjudligi bilan fiodalanadi. Ammonifikatorlar tarkibida Bacillus avlodiga mansub
spora hosil qiluvchi bakteriyalar ustunlik qiladi: Bac.megaterium, Bac.subtilis,
Bac.mesentiricus, Bac.mycoides va boshqalar. Ammonifikatsiya jarayonining faolligi
o‘z navbatida nitrifikatorlarni jadal rivojlanishini ta’minladi. Nitrifikatorlar miqdorini
ortishi bilan o‘simliklarni azotli oziqlanishi yaxshilanadi. Tuproqlarni azotning
mineral shakli bilan ta’minlanishi sellyulozaparchalovchilarni rivojlanishiga imkon
yaratadi, bu esa o‘z navbatida tuproqdagi azotfiksatorlarni faollashuviga olib keladi.
Turkiston tog‘ tizmasi shimoli-g‘arbiy yonbag‘ridagi tuproq-ekologik
sharoitlarining ta’siri hududning eroziyalangan tuproqlarida aktinomitsetlar va
zamburug‘larni tarqalishi va rivojlanishida ham o‘z ifodasini topadi. Bo‘z va tog‘
jigarrang karbonatli tuproqlarda zamburug‘lar miqdoriga nisbatan aktinomitsetlar
sonini oshishi, tog‘ jigarrang tipik va kam ishqorsizlangan tuproqlarda esa aksincha

54