Page 210 - jogja_Ebook 1 small
P. 210

192         Toponim Kota Yogyakarta












                             Kelurahan Rejowinangun:  Kampung  Gedongkuning,
                             Rejowinangun, dan Pilahan.


                             1. Kampung Gedongkuning


                             Gedongkuning berasal dari kata “gédhong” dan “kuning”. “Gédhong” berarti omah sing
                             mawa pager bata; omah tembok (kanggo kantor, sekolahan, papan patemon, lan sak piturute)
                             atau  rumah  yang  mengandung pagar  bata; rumah  tembok (untuk kantor, sekolah,
                             tempat pertemuan, dan lain-lain) dan “kuning” adalah  warna sing koyo dene warnane
                             kunir atau warna yang seperti warna kunyit (Balai Bahasa Yogyakarta, 2011: 408 dalam

                             Istiani, 2012: 79). Istilah “gêdhong kuning” juga sering disebut dengan bale jênar dan
                             kamar kuning. Umumnya, bangunan ini berfungsi sebagai dalem atau tempat tinggal raja.
                             Oleh karena itu, gêdhong kuning juga dilengkapi dengan tempat tidur sebagaimana yang
                             ditulis Sampeyan Dalêm Ingkang Sinuhun Kanjêng Susuhunan Pakubuwana X dalam
                             Sêrat Sri Karongron (1913: 283) saat kunjungannya ke Keraton Yogyakarta berikut ini:
                             “wau ta kangjêng sang prabu | wus lênggah ing gêdhong kuning | munggwèng èmpèr ingkang
                             wetan | majêng mangetan kaèksi | palênggahan dalêm rêsban | kasur baludru kêtangi ||”.

                             Di dalam Paparabipun Poro Noto Surokarto wiwit Mataram garapan G.P.H. Hadiwijaya
                             (1956: 10) dijelaskan  bahwa di Yogyakarta nama “Gêdhong Kuning” merujuk pada
                             (1)  Dalêm Keraton Ngayogyakarta Hadiningrat di utara Bangsal Kencana dan (2)
                             Bekas pesanggrahan barat Mujamuju Pakulaman ke timur yang pada zaman dahulu
                             wujud bangunannya masih ada. Dilihat dari letak Kampung Gedongkuning sekarang
                             kemungkinan besar disinilah lokasi bekas pesanggrahan Gedhong Kuning sebagaimana
                             yang dimaksud oleh G.P.H. Hadiwijaya. Hal tersebut dikuatkan dengan tradisi lisan
                             masyarakat setempat yang mengatakan bahwa wilayah yang kini menjadi Kampung
                             Gedongkuning ini pada masa awal Kerajaan Mataram Islam mempunyai sebuah landmark

                             berupa gedung berwarna kuning sehingga area di sekitar bangunan itu disebut dengan
                             Kampung Gedongkuning. Keberadaan tentang bale jênar pada periode Mataram Islam
                             disebutkan di dalam beberapa babad, diantaranya Babad Tanah Jawi Balai Pustaka (47)
                             Durma: “... warnanên sribupati ... | pan gêrah anèng ing bale kajênar | ingadhêp para rabi
                             | myang kang para putra | lirna para santana | Ki Mandaraka Sumandhing | Srinaranata
                             | aris denya mêmêling ||; serta Babad Mataram carik Radya Pustaka no. 37 (160) Durma:
                             “antarane kang yuda kala samana | ya ta Radjèng Matawis | pan sampun sumalah | anèng
   205   206   207   208   209   210   211   212   213   214   215