Page 210 - jogja_Ebook 1 small
P. 210
192 Toponim Kota Yogyakarta
Kelurahan Rejowinangun: Kampung Gedongkuning,
Rejowinangun, dan Pilahan.
1. Kampung Gedongkuning
Gedongkuning berasal dari kata “gédhong” dan “kuning”. “Gédhong” berarti omah sing
mawa pager bata; omah tembok (kanggo kantor, sekolahan, papan patemon, lan sak piturute)
atau rumah yang mengandung pagar bata; rumah tembok (untuk kantor, sekolah,
tempat pertemuan, dan lain-lain) dan “kuning” adalah warna sing koyo dene warnane
kunir atau warna yang seperti warna kunyit (Balai Bahasa Yogyakarta, 2011: 408 dalam
Istiani, 2012: 79). Istilah “gêdhong kuning” juga sering disebut dengan bale jênar dan
kamar kuning. Umumnya, bangunan ini berfungsi sebagai dalem atau tempat tinggal raja.
Oleh karena itu, gêdhong kuning juga dilengkapi dengan tempat tidur sebagaimana yang
ditulis Sampeyan Dalêm Ingkang Sinuhun Kanjêng Susuhunan Pakubuwana X dalam
Sêrat Sri Karongron (1913: 283) saat kunjungannya ke Keraton Yogyakarta berikut ini:
“wau ta kangjêng sang prabu | wus lênggah ing gêdhong kuning | munggwèng èmpèr ingkang
wetan | majêng mangetan kaèksi | palênggahan dalêm rêsban | kasur baludru kêtangi ||”.
Di dalam Paparabipun Poro Noto Surokarto wiwit Mataram garapan G.P.H. Hadiwijaya
(1956: 10) dijelaskan bahwa di Yogyakarta nama “Gêdhong Kuning” merujuk pada
(1) Dalêm Keraton Ngayogyakarta Hadiningrat di utara Bangsal Kencana dan (2)
Bekas pesanggrahan barat Mujamuju Pakulaman ke timur yang pada zaman dahulu
wujud bangunannya masih ada. Dilihat dari letak Kampung Gedongkuning sekarang
kemungkinan besar disinilah lokasi bekas pesanggrahan Gedhong Kuning sebagaimana
yang dimaksud oleh G.P.H. Hadiwijaya. Hal tersebut dikuatkan dengan tradisi lisan
masyarakat setempat yang mengatakan bahwa wilayah yang kini menjadi Kampung
Gedongkuning ini pada masa awal Kerajaan Mataram Islam mempunyai sebuah landmark
berupa gedung berwarna kuning sehingga area di sekitar bangunan itu disebut dengan
Kampung Gedongkuning. Keberadaan tentang bale jênar pada periode Mataram Islam
disebutkan di dalam beberapa babad, diantaranya Babad Tanah Jawi Balai Pustaka (47)
Durma: “... warnanên sribupati ... | pan gêrah anèng ing bale kajênar | ingadhêp para rabi
| myang kang para putra | lirna para santana | Ki Mandaraka Sumandhing | Srinaranata
| aris denya mêmêling ||; serta Babad Mataram carik Radya Pustaka no. 37 (160) Durma:
“antarane kang yuda kala samana | ya ta Radjèng Matawis | pan sampun sumalah | anèng

