Page 2 - HOH
P. 2
12 LOCAL AWEMainta Diaranson, 10 December 2025
E daño invisibel:
Con gritamento ta afecta desaroyo infantil
PA generacionnan, grita muchanan chikito (toddlers) tabata
wordo mira simpelmente como parti di criamento. E tabata
normal — spera, hasta. Si un mucha haci malo, bosnan halto
tabata sigui. Asina disciplina tabata bay. Y aunke grita ainda
ta comun awe, hopi mayor ta cuminsa cuestiona si e reac-
cion instintivo aki ta haciendo mas daño cu bon. Danki na
neurociencia y investigacion nobo den desaroyo infantil, nos
ta siñando cu grita ta afecta cerebro di muchanan hoben
den maneranan potente y hopi biaha dañino.
Ora un mayor hisa su bos, usualmente nan kier coregi
comportacion of haya atencion. Pero pa un mucha chikito,
zonido duro no ta registra como instruccion — e ta registra Mas ainda, scannan di cerebro a mustra cu muchanan cu
como menasa. Den e cerebro di un mucha cu ta desaroy- lanta den casnan cu gritamento constante por mustra
ando, volumen y peliger ta core den e mesun caminda neural. cambionan den areanan clave manera e amygdala (cu ta
Pues ora gritamento sosode, e curpa ta reacciona automati- maneha menasa y emocion) y e hippocampus (responsabel
camente: Ritmo di curason ta subi, musculonan ta span, y pa memoria y siñamento). E cambionan aki no ta semper
e modo di sobrevivencia (survival mode) ta drenta accion. visibel pafo — pero nan por forma con un mucha ta responde
Esaki ta nifica cu loke adultonan hopi biaha ta mira como na stress, relacionnan, y balor propio pa añanan venidero.
desobediencia — un mucha ignorando instruccion of ‘conge-
lando’ — por ta en realidad un respuesta na stress. Nan no Danki Dios, hopi mayor awe ta siñando for di e investiga-
ta scogiendo pa desobedece. Nan cerebro ta protehando cion aki. Aunke gritamento ainda ta sosode — specialmente
nan. den momentonan di stress — e ta birando menos frecuente
mientras mas hende ta compronde su efectonan. Tin un
Exposicion ripiti na gritamento por activa loke cientificonan cambio creciendo pa un criamento trankil y conecta, unda
ta yama “stress toxico” — un tipo di stress cronico cu ta guia ta wordo duna via siguridad emocional, no via miedo.
sobrecarga e sistema nervioso di un mucha y, cu tempo,
por altera desaroyo di cerebro. Estudionan ta mustra cu Y ciencia ta respalda esaki. Criamento trankil y consistente
muchanan chikito exponi regularmente na gritamento y ta yuda baha hormoonnan di stress, fortalece inteligencia
agresion verbal tin nivelnan halto di cortisol, loke por inter- emocional, y promove miho tumamento di decision. Ora un
feri cu regulacion di emocion, soño, siñamento, y memoria. mucha sinti sigur, su cerebro ta keda habri pa siña y solu-
ciona problema. Hasta ora eror sosode, sa cu nan lo no
wordo ricibi cu reaccionnan explosivo ta construi confiansa
y resiliencia a largo plaso.
Importante ta cu esaki no ta nifica cu mayornan mester ta
perfecto. Tur hende ta perde pasenshi tin biaha. Loke ta conta
mas ta loke ta pasa despues. Ora un mayor bisa, “Disculpa
cu mi a grita — mi tabata frustra, pero mi stima bo,” e repa-
racion ey ta yuda un mucha sinti sigur. E ta modela tambe
con pa maneha emocionnan — cu honestidad y cuido.
Pues si, gritamento kisas un tempo tabata e norma. Y si, e
ainda ta pasa awe. Pero mientras nos ta siña mas tocante
e conexionnan emocional di muchanan chikito, nos ta siña
tambe un miho caminda pa dilanti. Uno construi no riba
miedo, pero riba trankilidad, conexion, y confiansa — e
cosnan cu cerebronan den crecemento tin mas mester.

