Page 217 - Кыргызстан тарыхы 11 - кл
P. 217
горку Совети эгемендүү мамлекеттердин союзу жөнүндө Кели- наттуу жарыяланган. Ошентип, дүйнөнүн картасында жаңы,
шимдин долбоорун жактырган. өз алдынча, көз каранды эмес мамлекет - Кыргыз Республи-
Союздук келишимдин долбоору боюнча борбордук бийлик касы пайда болгон.
союздук республикаларга көп ири маселелерди өз алдынча чечүү Көз каранды эместиктин шартында 1991-ж. 12-октябрда Ас-
мүмкүндүгүн берген. Орус тили мамлекеттик статустан ажыра- кар Акаев жалпы элдик шайлоодо Кыргыз Республикасынын
тылып, улут аралык байланыштын тили болгон. Республика- Президенти болуп шайланган.
лардын өкмөт башчылары союздук өкмөттүн ишине чечүүчү до- Көз каранды эместиги жарыялангандан кийин Кыргыз Рес-
буш менен катышуу укугун алышкан, согуштук өнөр жай ком- публикасы жалпы союздук органдардын көзөмөлдөөсүнөн куту-
плексинин ишканаларын Союз жана республикалар биргеле- луп, бардык бийликти өз колуна ала баштаган. Кыргыз Респуб-
шип колдонмок болгон. Бул союздук республикалар үчүн өтө ликасынын Президентинин Указы менен 1991-ж. 20-октябрда
чоң жетиш кендиктер эле. Бирок союздук келишимдин көп Мамлекеттик Коопсуздук комитети жоюлуп, анын ордуна Улут-
пункттары эл аралык укуктун нормаларына туура келген эмес. тук Коопсуздук боюнча Мамлекеттик комитети, ал эми 3-декабрда
Мындан тышкары, бул келишим боюнча өндүрүш каражатта- Кыргыз Республикасынын Улуттук Гвардиясы, декабрдын аягын-
рынын эң кирешелүү жана баалуу бөлүктөрү союздун карама- да ички иштер аскерлери түзүлгөн.
гында болуп, республикалардын ресурстары кескин төмөндөмөк. 1991-ж. 8-декабрда Минск шаарына жакын Беловежа токоюн-
Союздук салык жөнүндөгү маселелер да келишимдин долбоо- дагы өкмөттүк резиденциясында Беларусь Республикасы, Рос-
рунда так көрсөтүлгөн эмес. Союздук келишимдеги ушул өңдүү сия Федерациясы жана Украина Көз каранды эмес мамлекеттер-
кемчиликтер эгемендүү республикаларды жаңы типтеги мамле- дин шериктештигин (КМШ) түзүү жөнүндөгү келишимге кол кою-
кетке бириктире алган эмес. шат. Ушул окуядан кийии'СССРдин таркоо процесси баштал-
Өлкөдөгү консерваторлор союздук келишимди «Совет мам- ган. 1991-ж. 21-декабрда Алматыда Беларусь Республикасы, Рос-
лекетин сатуу» катары баалап, өлкөнү аскердик төңкөрүш ар- сия Федерациясы, Украина, Азербайжан, Армения, Казакстан,
кылуу сактап калууну чечишкен. Бул максатта алар «СССРде- Кыргызстан, Молдавия, Тажикстан, Түркмөнстан жана Өзбек-
ги өзгөчө абал боюнча Мамлекеттик Комитет» (ГКЧП) түзүшүп, стан КМШны түзүү келишимине кол коюшкан. Бул СССР биро-
19-21-августта «мамлекеттик төңкөрүш» жасоого аракет кылыш- толо жашоосун токтотту дегенди түшүндүргөн. 25-декабрда М. Гор-
кан. Бул окуя СССРдеги ансыз дагы араң турган мамлекеттик бачев СССРдин жоюлгандыгына байланыштуу СССРдин Прези-
бийликтин баркын биротоло кетирген. дентинин милдетин аткарууну токтоткондугун билдирген.
Тилекке каршы Кыргызстан Компартиясынын айрым же- СССРдин кулашы жана КМШнын түзүлүшү мыйзам ченемдүү
текчилери ГКЧПнин саясатын колдоп, кайрылуу кабыл алыш- көрүнүш болгон. Анткени союздук борбор менен союздук рес-
кан. Буга Кыргызстан Компартиясынын Борбордук Комитети- публикалардын ортосундагы мамилелер кийинки учурда туюк-
нин бюро мүчөлөрү толук катышпагандыктан, алардын кайры- ка барып такалган эле. КМШга кирген ар бир мамлекет өзүнүн
луусу юридикалык жана саясий күчкө ээ болгон эмес. ГКЧПнин территориясында жашаган бөлөк өлкөлөрдүн жарандарына (жа-
ишин Кыргыз Республикасынын Президенти кескин түрдө рандык укугу жокторго да) улуттук ж. б. өзгөчөлүктөрүнө кара-
сынга алып, республика алардын саясатын колдобой турганды- бастан жарандык, саясий, социалдык, экономикалык жана
гын билдирген. маданий укуктарды, адам укугунун эл аралык нормаларына
Союздун башка республикалары да бул окуяны аскердик ылайык камсыз кылууга милдеттенген.
төңкөрүш жасоого кылган аракети катары айыпташкан жана Ошентип, формалдуу түрдө федеративдүү мамлекет деп ата-
союздан чыга тургандыктарын ачык билдире башташкан. лып, ал эми иш жүзүндө унитардык мамлекет катары жашап
келген Советтик Социалисттик Республикалар Союзу жөн гана
Кыргызстандын көз Кыргыз ССРинин Ж огорку Совети- тарап кетпестен, Шериктештикке жол бошоткон. Негизгиси, бул
каранды эместигин нин сессиясы 1991-ж. 31-августта «Кыр- процесс чыр-чатаксыз, кан төгүүсүз, тынчтык жол менен өткөн.
жарыялоо. КМШнын гыз Республикасынын мамлекеттик көз КМШга кирген мамлекеттер биргелешип ынтымакта жа-
түзүлүшү карандысыздыгы жөнүндөгү деклара- шоонун зарылчылыгын түшүнүшкөн. Анткени СССРде бирдиктүү
цияны» кабыл алган. Бул боюнча Кыргыз Республикасы көз эл чарба комплекси түзүлүп, ар бир союздук республиканын
карандысыз, эгемендүү демократиялык мамлекет деп салта- экономикасы бири-бири менен чырмалышкан байланышта бол-
www.trk.kg
216 217
