Page 307 - Ebook_Toponim Jogja-
P. 307
Toponim Kota Yogyakarta 289
4. Kampung Karangkajen
Wilayah Kampung Karangkajen mencakup Kampung Karangkajen, Mertadirdjan,
Karangkunthi, dan Menukan. Tak jauh berbeda dengan kondisi wilayah Kampung
Karanganyar, muasal nama Kampung Karangkajen berhubungan dengan pekarangan.
Imbuhan kata “kajen” yang menurut Poerwadarminta kamus Bausastra Jawa (1939)
berarti dihormati. Kawasan ini dulu merupakan pekarangan yang dihormati atau
dipandang istimewa oleh penduduk lantaran status kepemilikannya. Pekarangan
tersebut milik keluarga ternama atau terhormat di mata masyarakat seperti kaum
bangsawan. Suatu kelumrahan dalam tradisi kerajaan di Jawa, bangsawan diberi tanah
apanage sebagai bentuk gaji. Kemudian tanah ini garap warga, dan bila panen akan
disetorkan ke pemiliknya melalui bekel. Sebagaimana Karangkajen, pekarangan yang
dulu dikerjakan warga ini begitu dihormati karena dipunyai keluarga bangsawan.
Versi lain dari Toponim Kota Yogyakarta (2007), kata “kajen” berasal dari kata “kaji”.
Fakta ini merujuk pada komunitas punokawan kaji’ atau abdi dalem pamethakan,
yaitu petugas istana yang menangani urusan keagamaan di Keraton Yogyakarta.
Dinamakan pamethakan (putihan) sebab pakaian mereka berwarna putih. Nama
Kampung Karangkajen menunjukkan tempat kediaman para abdi dalem punokawan
kaji. Pendapat itu kurang dipercaya karena abdi dalem pametakan atau petugas di bidang
agama umumnya tinggal di kawasan Kauman. Bahkan, di banyak daerah yang masuk
kekuasaan kerajaan Islam, sering dijumpai Kampung Kauman untuk ditempati para
pemuka agama Islam.
Kampung Karangkajen di Yogyakarta pada dekade kedua awal abad XX sudah disinggung
oleh Sasrasugônda dalam buku Kêkesahan Dhatêng Riyo. Berikut ini petilan kisahnya:
Mênggah wicantênipun tiyang wau kintên kula botên umuk, sabab manggis ing Riyo alit-alit, yèn
ing tanah Jawi, tiyang têlas manggis kalih bêlah punika nama nglêngkara, kwawinipun namung
gangsal, nênêm, yèn ing tanah Riyo: botên. Kula kemawon, yèn nglêrêsi ngêlak, kêdugi nêlasakên
50, 60, botên ngrêkaos. Saèstu: punika, botên umuk. Dene durèn ing Riyo inggih kalêbêt alit-
alit, punapa malih ingkang nama dhurian hutan, namung sakêpêl-kêpêl, klamudanipun tipis-
tipis, nanging lêgi. Yèn sadasa kemawon taksih dèrèng tuwuk, cêkapanipun inggih gangsal wêlas,
dhukunipun botên lêgi, yèn katimbang kalihan dhuku Karangkajèn ing Ngayoja.

