Page 132 - 50_LiryDram_2026

ekstatyczne uniesienia. Demiurgiczne upodo- banie całkowicie pochłaniało Jakuba, wpły- wając destrukcyjnie na jego kondycję, nie- rzadko objawiając się w formie karłowacenia, przybierania nowych form, przepoczwarzania bądź upodabniania27. O ile jednak w przy- padku kupca bławatnego przemiana28 od- zwierciedla proces odchodzenia wpisanego w somatyczne kalectwo, w sytuacji Józefa napięcie towarzysząc łapaniu motyli staje się emanacją chłopięcej fantazji, spokrewnione jest z doświadczeniem dojrzewania, symuluje doświadczenie rozkoszy, zmysłowości.
Zdaniem Pawła Tomczoka „[...] warunkiem zrozumienia pisarza jest rozpoznanie oznak cielesnej perspektywy: zmysłowej i afektyw- nej [...]”29. Badacz zwraca uwagę na element poznania obecny w prozie autora Sklepów cy- namonowych jako ucieleśnienia osadzonego w środowisku istnienia, opartego na działa- niu. Potrzeba aktywnego odkrywania sta- nowi sferę przeciwwagi dla dotychczasowej sytuacji, spełnia się w swej pierwotnej for- mie, biorąc górę nad lękiem wynikającym
z możliwych konfrontacji. Inspirację stanowić może (tutaj pominięta formalnie) reprezenta- cja kobiety. To przede wszystkim paraliżująca swą mityczną proweniencją Adela, budząca skrajne emocje – wskutek swej „mięsnej” cie- lesności – ciotka Agata, również bezimien- na kobieta-matka (nieobecna w opowiada- niu Pan, ale ukonstytuowanej w chłopięcej wyobraźni na zasadzie edypalnej więzi), pod wpływem której „uwiedziony pieszczotami” bohater przeradza się wewnętrznie; wszak matka w myśli psychoanalitycznej konotuje przemianę psychiczną. „Z czasem ta zależ- ność rzutować będzie na wyobrażenia syna na temat samej kobiecości, w jego oczach urastającej do potężnego samorodnego ży- wiołu, tożsamego z życiem samym i przytła- czającego go swoim ogromem”30.
Dziecięca osobowość koncentruje się wo- kół wyobrażeń odzwierciedlających domi- nującą nad mężczyznami31 kobiecą natu- rę (nad-daną bohaterkom całego tomiku), która domaga się urealnienia marzeń, jed- nocześnie przekształcając postaci kobiece
27 Zob. P. Krygier, Rozkosz przemiany w zwierzę w opowiadaniach Brunon Schulza, w: Zazwierzęcenie. O zwierzętach w literaturze i kulturze, red. naukowa M. Pranke, Toruń 2018, s. 180.
28Transformacje bohaterów stanowią istotny czynnik fabularny opowiadań Schulza, tak dzieje się w Wichurze. Punkt kulminacyjny tego opowiadania ujawnia się u skraju opowieści, kiedy ciotka Perazja przybierze inną postać, skurczy raptownie, aż wreszcie „zetli się w płatek popiołu”, podobnie skończy się historia Jakuba, który w Nawiedzeniu stanie się „szarą kupką śmieci”. „Skruszenie się w proch i nicość” kłótliwej ciotki zostanie przyjęte przez domowników z pewną ulgą, będą mogli bowiem oddać przestrzeń temu, co realne: „Adela zadzwoniła znów moździerzem, tłukąc cynamon, matka ciągnęła dalej przerwaną rozmowę [...]”.
29 P. Tomczok, Ucieleśnione sytuacje komunikacyjne w prozie Brunona Schulza, www: https://rebus. us.edu.pl/bitstream/20.500.12128/12034/1/Tomczok_Ucielesnione_sytuacje_komunikacyjne_w_ prozie_Brunona_Schulza.pdf, dostęp 29.12.2024.
30 P. Dybel, Seksualność zdegradowana, czyli perwersyjny świat prozy Brunona Schulza, „Teksty Drugie” 2005, s. 207.
31 Jak zwraca uwagę Jakub Orzeszek, w prozie Schulza trudno byłoby szukać silnych, dominujących postaci męskich, jeśli już, to są to postaci zdeformowane, zdeklasowane, kalekie.
130 LiryDram styczeń–marzec 2026