Page 135 - 50_LiryDram_2026

a najczęściej też z empatią, nawet jeśli te studia kryzysu zwykle nie są pozbawione tragikomizmu. Myślę, że w ich portretach dokonuje się coś, co można by nazwać – analogicznie do znanego postulatu Schul- za–mityzacją impotencji”44. Potwierdzona cielesność istnienia włóczę- gi-pijaka o niepewnej proweniencji staje się elementem dojrzewania i definiowania różnicy. Tworzenie się ego jest właśnie, by przypomnieć Freuda, odróżnianiem sie- bie od innych. Tutaj odróżnianie stanowi również formę porównania, odnajdywania siebie w „cudzym”, obnażaniem mitu. Jó- zef jest to bowiem „chłopiec o seksualno- ści jeszcze niezdefiniowanej, więc pasyw- nej, skazanej na obserwację seksualności cudzej”45.
Toteż spojrzenie przeniesione na tytuło- wą postać (w sztuce często przedstawianą w scenie erekcji) wywoła gwałtowne pra- gnienie odżegnania się od karykaturalnej wspólnoty, uruchamia mechanizm represji, którego celem jest wypieranie ze świado- mości zdarzeń nieprzyjemnych, budzących odrazę. Ale, jak zauważa Aleksandra Naróg, „Rzecz, budząc wstręt i niechęć, staje się
równocześnie melancholijną figurą utraty”46. W tym przypadku uczucie to zdefiniować można również poprzez mechanizm obronny, który ujawnia lęk przed „stycznością i blisko- ścią z substancją wstrętności, który odnosi się także do gnijących, ropiejących (...) po- tworności, obrzydliwości i monstrualności, brzydoty i osobliwości dziwolągów”47. Wstręt wobec innego konstytuuje kształtującą się osobowość chłopca, zakorzeniając się rów- nież w lęku kastracyjnym, jaki odzwiercie- dla symboliczna postać bożka.
Doświadczenie wstrętu48, ukierunkowa- ne na Pana, naznaczone jest jednak przede wszystkim ambiwalencją, skrajnością emo- cji. Zainteresowanie chłopca postacią męż- czyzny oscylować będzie pomiędzy szo- kiem i fascynacją („Do głębi wstrząśnię- ty”) a negacją („Pan bez fletu; cofający się w popłochu do swych ojczystych kniei”). Budząca zainteresowanie i przerażenie scena, sytuująca się na linii tragos i ko- mos, uwznioślenia i degradacji, okaże się zbieżna z groteskowym przedstawieniem postaci ojca załatwiającego potrzeby fi- zjologiczne, który, podobnie jak kucający dziwoląg, zyskuje cechy demiurgiczne: Nie
44 J. Orzeszek, Płeć i słowa. Różnicowanie Schulza, w: „Schulz Forum” 17–18, s. 39.
45 S. Rosiek, Ocięcie. Siedem fragmentów, „Schulz. Forum 7”, s. 33.
46 A. Naróg, Schulzowskie obrazy wstrętu – Karakony, s. 105.
47 M. Jaworska-Witkowska, Ambiwalencje wstrętu. O nienasyceniu wymiotu w dwubiegunowych
inkluzjach J. Kristejevej i J.P. Satre’a dla pedagogiki, dostęp: 6.02.2015.
48 Literackie kategorie wstrętu w opowiadaniach Schulza opisuje Aleksandra Naróg w tekście
Wegetatywne i telluryczne ingrediencje. Obraz wstrętu w opowiadaniach Sierpień i Pan Brunona Schulza, podkreślając, że „Jego złożone reprezentacje obecne są niemal w każdym z opowiadań autora Sklepów cynamonowych; pojawiają się również w jego tekstach eseistycznych i krytycznoliterackich, listach oraz grafikach. Wydaje się stanowić jedną z podstaw proponowanej przez pisarza antropologii
i epistemologii; jest również często wykorzystywaną kategorią estetyczną, pozwalającą na dokonanie wnikliwego opisu mechanizmów interakcji zachodzących pomiędzy bohaterami a światem”.
styczeń–marzec 2026 LiryDram 133