Page 140 - 50_LiryDram_2026

Jedyną koncepcją artystyczną ilustratora może być tylko: wyrazić za pomocą środków plastycznych poszczególne charakterystyczne momenty czy postacie utworu literackiego tak, jakby je wyraził sam autor, gdyby był malarzem albo grafikiem (...) Wierność ilustracji
z tekstem nie przeszkadza bynajmniej
w zachowaniu oryginalnego, właściwego danemu artyście stylu graficznego
czy malarskiego2.
Seweryna Wysłouch stwierdza, że „ilustracja (a szczególnie cykl ilustracji) nie jest zwykłą konkretyzacją, jest interpretacją dzieła lite- rackiego”3, a wizja plastyczna jest jednocze- śnie interpretacją dzieła, próbą określenia je- go dominanty, hierarchii ważności elementów i globalnego sensu utworu. Jednak wielokrot- nie spotkać się można z dość negatywnym określaniem zjawiska ilustracji. Jest ku temu kilka powodów. Pierwszy ma źródło w obser- wacji, że w dziele literackim istnieją miejsca nie do określenia, których nie powinno się do- określać bez szkody dla wymowy utworu. Jeżeli ująć to skrótowo, dosłowność zabija wartość literacką. Kolejny powód wynika z faktu, że warstwa przedmiotów przedstawionych, którą ilustracja konkretyzuje, może nie być w dziele najważniejsza. Poprzez ilustrację niepotrzeb- nie i nieprawidłowo zostaje ona wysunięta na pierwszy plan. Ostatnia przyczyna braku zrozumienia dla ilustracji wywodzi się z mi- metycznej estetyki, wykształconej na wzorach malarstwa XIX wieku, zakładającej, że przed- miot zastanie przedstawiony w całym bogac- twie cech wyglądowych. Rysunek uproszczony, operujący skrótem i deformacją, nie jest brany pod uwagę. Wysłouch podaje również, że ilu- stracja jest integracją plastyka w komunikat,
razem z nim tworzy całość, która staje się dla czytelnika/odbiorcy znacząca4. Jednak ilu- stratorstwo wytworzyło wręcz odrębną gałąź sztuk plastycznych o dużych walorach este- tycznych. Niektórzy z pisarzy sami ilustrowali swoje utwory, jak na przykład Bruno Schulz. Jego ilustracje mają swoją własną, oryginal- ną poetykę. Natomiast pierwszy przypadek umieszczenia w książce przy nazwisku auto- ra tekstu również nazwiska autora ilustracji to utwór Motory – jedna z najgłośniejszych powieści dwudziestolecia międzywojennego pióra Emila Zegadłowicza, do której nader śmiałe, jak na owe czasy, ilustracje wykonał artysty malarza Stefan Żechowski.
Cały czas natomiast nie posiadamy pojęcia określającego dzieło malarskie bezprzedmio- towe, powstałe pod wpływem dzieła pisane- go (uprzedniość tekstu). Przeżycie estetyczne, abstrakcja liryczna, inspiracja dziełem lite- rackim, oscylacja wokół treści dzieła pisane- go i powstałe w wyniku tych procesów dzie- ło – nie posiada jednej definicji. Po przejściu pod koniec XIX wieku od sztuki konkretnej do sztuki abstrakcyjnej i w pierwszych dwóch dekadach XX wieku od sztuki abstrakcyjnej do sztuki bezprzedmiotowej (jej odmiany to abstrakcyjny ekspresjonizm, taszyzm – zwa- ny we Francji abstraction lyrique, op-art) nie poszły za tym procesy definicyjne odnośnie do inspiracji malarstwa dziełami literackimi. Jeanluc Nancy w swojej książce zatytułowa- nej U podstaw obrazów na określenie wzajem- nych zależności pomiędzy obrazami i tekstami proponuje termin „oscylacja”, który w fizyce oznacza ruch drgający, falowanie, drganie, a w znaczeniu przenośnym – wahanie się po- między dwiema danymi możliwościami, skła- nianie się ku jednej lub drugiej możliwości (co oznacza pozycję zawieszenia pomiędzy,
138 LiryDram styczeń–marzec 2026