Page 183 - Кыргызстан тарыхы 11 - кл

Ж огорку Советинин Улут т ар Советинин төрагасы Р. Нишанов- 1>пт гар, 67 автомашина өрттөлгөн. 5-июнь күнү Ош шаары толук
го, Кыргызстан Компарт иясы ны н Борбордук К омит ет инин би-
ринчи секретары А . М асалиевге, «Известия Ц К КПСС» журна-
лы ны н жана «Советская Киргизия» гезит инин редакциялары на
' жазган арызынан:
«... Биздин терең ишеничибиз боюнча улуттардын реалдуу тең
| укуктуулугунун жана теңчилдигинин маселесин чечүү үчүн Кыргыз
| ССРинин чегинде Ош чөлкөмүнө өзүнчө автономия берүү керек.
Кыргыз ССРинин алкагында Ош автономиялык областын түзүү
улут аралык маселелерди чечүунүн эң туура жолу экендигин көрүп
турабыз. Муну менен И. В. Сталиндин улут маселеси боюнча эл ко-
миссары болуп турган кезде улуттук маселелерди администрация-
£ лык-командалык ыкма менен чечүүдө кетирилген кемчиликтерди
I ондоого болот.
Мындай мамлекеттик түзүлүш биздин республикада улуттук тең
укуктуулукту демократиялуу чечүүгө мүмкүндүк берет. Бул үчүн-
. республикада бардык мүмкүнчүлүктөр бар.
Жогоруда айтылгандарга таянып, Сизден СССРдин Жогорку Со*1
I ветинин Улуттар Советинин күн тартибине Кыргыз ССРинин кура- .
мында Ош автономиялуу советтик социалисттик областын түзүү жана
СССРдин жана Кыргыз ССРинин Конституцияларына тийиштүү
өзгөртүүлөрдү киргизүү маселесин коюшуңузду өтүнөбүз.
Биздин бул пикирибизди областтын калкы, өзгөчө Ош, Кызыл-1
• ’ Кыя шаарларынын, Сузак, Базар-Коргон, Ленин, Араван, Ала-Бука, *
Кара-Суу, Өзгөн ж. б. райондорунун калкы колдойт.
Биз бул маселенин төмөнтөн жарылуусун күтпөстөн жогортодон
чечүүнү акылга сыярлык иш деп эсептейбиз...». щЦ
Бул катта республиканын Ош областында жашаган өзбек-
тер областтын калкынын жарымын түзөрү, алар кысымга алы-
нып жаткандыгы жалган фактылар менен көрсөтүлүп, бул ай-
макта улуттук тең укуктуулукту коргош үчүн Кыргыз ССРи-
нин курамындагы Ош автономиялуу областын түзүү сунуш кы-
лынган. Бул каттын тексттери көбөйтүлүп атайын кишилер ар-
кылуу калк арасына таратылган. Ардагерлердин тобунун бул
иши өзбек жаштарынын сепараттык аң-сезиминин, эки улут-
тун карама-каршылыгынын күчөшүнө түрткү болгон.
Жер участкалары үчүн чыр-чатак күчөгөн мезгилде өзбек
үйлөрүндө батирде жашаган 700дөй кыргыз үй-бүлөлөрүн көчөгө
кууп ташташы абалды ого бетер татаалдаштырган. Каршылаш-
кан эки топ 4-июнда бөлүштүрүү үчүн талашка түшкөн талаага
чогулушат. Буга чейинки окуялардан улам чегине жеткен ти-
решүү кандуу жаңжалга айланат. Ал жердеги бийлик органда-
рынын кыжырданган жаштарды токтотууга күчтөрү жетпей
калат. Өзбек улутундагылар шаардын бир жагынан, кыргыз-
дар экинчи жагынан кандуу жүрүш башташат. Шаар ичиндеги
кагылыш ууларда 155 адам ж ы рткы чты к менен өлтүрүлүп,
845 адам жарадар болгон, 262 үйлөр, 24 дүкөн жана башка има-
www.trk.kg
182
жибылып, шаарга аскер бөлүктөрү киргизилген. 6-июнда шаар-
цпгы абал көзөмөлгө алынган.
5-июнда Өзгөн шаарындагы эл көп топтолгон жерлерде да
V иут аралык жаңжал чыгып, ал массалык мүнөзгө айланган. Ал
жпкта да кан төгүлүп, турак-жайлар өрттөлгөн. 6-июнда аскер-
,|||‘рдин кириши менен кагылышуулар басаңдаган. 7-июнда курч
кмрдаал Ош областынын бардык аймактарында жана Фрунзе
птарында да түзүлгөн. Натыйжада 7-июнда Фрунзеде да өзгөчө
ю.фдаал киргизилген.
Ош коогалаңы ошол кездеги партиялык-мамлекеттик орган-
дпр кетирген кемчиликтерден улам пайда болгон.
ДОКУМЕНТТҮҮ МАТЕРИАЛДАР
1. Кыргыз ССРинин М амлекет т ик коопсуздук комит ет инин
тирагасы Ж . А санкуловдун Кыргызстан Компарт иясынын Бор- (
'юрдук Комитетинин биринчи секретары А . Масалиевге «Ош шаа-
рындагы массалык тарт ип бузуулар жөнундө» 1990-ж. 6-июнда
'сазган катынан:
«... 1990-ж. 4-июнда эртең мененки саат бдан 20 мүнөт өткөндөн
чнцтап Ленин атындагы колхоздун сугат жерлерине кыргыз жана
Г>ек улутундагы тургундар чогула баштаган. Алардын 1,5 миңдейи
сыргыз, ал эми 10 миңдейи өзбек улутундагылар түзгөн. Саат 18де
дамдардын саны дагы көбөйгөн. Чогулгандар түшүндүрүү иштери- *
И(‘ көңүл бурушпай, топтолгон социалдык маселелерди чечүүнү, ай-
ш жетекчилерди кызматтан четтетүүнү талап кылышкан. Саат 17де
вбектерди колдоо максатында Өзбек ССРинин Наманган, Фергана
кпна Анжиян областтарынан өзбектер келе баштагандыгы жөнүндө
лаалыматтар түшө баштады. Саат 19да топтолгон эл башкаруудан
н'ып, ызырынган эл массасы шаарга бет алып, алдынан туш кел-
“м милициянын машиналарын талкалап, өрттөшкөн...».
2. Кыргыз ССРинин М амлекеттик коопсуздук комитетинин
тнрчгасы Ж. Асанкуловдун Кыргызстан Компартиясынын Борбор-
/к! Комитетине «Өзгөн шаарындагы. окуялар жөнүндө» 1990-ж.
'■/ шонда жазган катынан:
«Массалык тартипсиздиктин чыгышына 5-июнда саат 11де Өзгөн
(пзарынын жана автобекеттин аймагындагы өзбек жана кыргыз улу-
^ндагы адамдардын (болжол менен 300 киши) ортосундагы кагы-
1 шуу түрткү болгон. Болжол менен саат 12ден 30 мүнөт өткөн чен-
Озгөнгө автомашиналар менен (негизинен жүк ташуучу машина-
пвр жана ПАЗ автобустары, баардыгы 30 автомашина) мылтык, бы-
!к, арматуранын кесиндилери, таш ж. б. менен куралданган кыр-
Сыадар келе баштаган. Алар өзгөчөлөнүш үчүн баштарын кызыл
үпүрок менен байлап алышкан. Алардын атайын жетекчилери бол-
)н. Өзгөн ш аарына 70-80дей кыргыздар ат менен келгендиги
>нүндө маалыматтар бар...
183