Page 147 - Saidova M. Tuproqlar degradatsiyasi (Elektron o‘quv qo‘llanma)

axborot olishda masofaviy usul eng samarali hisoblanadi. Oq-qora suratlarga nisbatan
jarayonlarni talqin qilish samarasi yuqori bo‘lgan ko‘p zonali va rangli suratlar
o‘simlik va tuproq qoplamasi, suv ob’ektlari, seliteb geotizimlar va qishloq xo‘jaligi
yerlari holatini, turli tabiiy jarayonlarni (erozion, galogeokimyoviy va b.) shifrovka
qilish uchun qulaydir.
Aerokosmik monitoring tuproq muhiti degradatsiyasi dinamikasini uzluksiz
kuzatish imkonini beradi. Bu borada ekologik eng nobarqaror mintaqalarni -
Orolbo‘yi, Orol dengizi, dinamik mintaqalar – Qizilqum yaylovi, Ustyurt, Arnasoy-
Aydarko‘l tizimlarini va boshqalarni, tuz to‘planishi, deflyatsiya, eroziya va boshqa
hodisalar intensifikatsiyalanadigan vohalarni o‘rganishda muntazam monitoringdan
foydalanish maqsadga muvofiq.
Cho‘llanishni tahlil qilishda geologik axborot tizimidan foydalanish ayniqsa,
cho‘llanishni xaritalashda monitoringning yuqorida sanab o‘tilgan metodlarini
samarali birlashtirish imkonini beradi.
Bu holatda cho‘llanish dinamikasini tahlil qilish va profilaktik tadbirlarni
o‘tkazishda tegishli chora-tadbirlarni qabul qilish imkoniyati bo‘ladi. Mumkin qadar
qisqa muddatlarda xaritalarni tuzish mumkin, bu esa cho‘llanishga qarshi kurashish
bo‘yicha o‘z vaqtida qarorlar qabul qilish uchun ulkan ahamiyatga ega. Muntazam
ravishda xaritalar tuzilsa, cho‘llanish trendlarini va asosiy omillarni aniqlash
imkoniyati paydo bo‘ladi. Bunday holatda shaklga keltirilgan matematik modellardan
foydalanish imkoniyati tug‘ilishini qayd etish zarur. Bu esa tahlil o‘tkazish va
prognozni hisoblab chiqish va ekologik vazifalarni hal qilish uchun maqbul qarorni
izlash imkonini beradi.
O‘zbekistonning arid zonasida cho‘llanishning u yoki bu turi har bir tabiiy
kompleksga xosdir. Ko‘pincha ikki yoki uchta tiplarning qo‘shilishi kuzatiladi.
Bunday hodisani murakkab cho‘llanish deb hisoblash zarur, bu esa hududning ancha

murakkab tuzilganligi (geotizim) va inson xo‘jalik faoliyatining ko‘p tarmoqli ta’siri
bilan bog‘liq.
V.X.Sherimbetov (2010) tomonidan Jizzax cho‘li hududidagi cho‘llanishga
xavfi bor yerlarni aniqlash maqsadida izlanishlar olib borildi. Ma’lum bo‘lishicha,
hudud tuproqlarining sho‘rlanganligi bu tuproqlar agrokimyoviy xossalarini
o‘zgarishiga ham ta’sir ko‘rsatgan, gumus miqdoriga mos ravishda oziqa elementlari
miqdori ham o‘zgarib borgan (43-rasm). Jizzax cho‘li tuproqlarining agrokimyoviy,
kimyoviy xossalari bo‘yicha olingan ma’lumotlarni GAT dasturlari asosida qayta
ishlash natijasida hududda tarqalgan tuproqlarning ustki qatlamida gumus, azot,
fosfor, kaliy, karbonat va gips miqdorini tarqalishi bo‘yicha elektron xaritalar tuzildi
va tuproqlarni gumus, fosfor, kaliy miqdori bilan ta’minlanganligi bo‘yicha
klassifikatsiyalangan xaritalari tuzilgan.
Shuningdek, GAT texnologiyalari asosida masofaviy ma’lumotlarga ishlov
berish orqali olingan ma’lumotlar Jizzax cho‘lida cho‘llashish jarayonining
rivojlanishini aniqlash va baholash maqsadida LANDSAT kosmik tasvirlariga ishlov
berilganda tuproqlar yuzasidagi o‘simlik qoplamining o‘zgarishi bo‘yicha NDVI
ko‘rsatkichlari aniqlangan (Gafurova, Sherimbetov, 2011) (44-rasm).

147