Page 143 - Saidova M. Tuproqlar degradatsiyasi (Elektron o‘quv qo‘llanma)

Og‘irlik kuchi qiyaliklarning tuzilishiga yordam berishi yoki aksincha xalal
berishi mumkin: jinslarning mustahkamligi, turli xususiyatli qatlamlarning
navbatlanishi va ularning nishabligi, grunt suvlari, jinslar zarralarining bir-biriga
bog‘liqligining zaiflashishi bilan bog‘liqdir. Cho‘kish xususiyati zich seryoriq
jinslardan (masalan ohaklar) tashkil topgan tik qiyaliklarga xosdir. Ushbu omillarga
bog‘liq holda qiyalik hosil bo‘lish jarayonlari turli tashqi ko‘rinishga egadir, agar
turli omillarning ta’sirini inobatga olsak, qiyaliklarning nishabligi va ularning fizik
tavsifi eroziya jarayonlarini kuchaytirish xususiyatiga ega. Nishabligi tik bo‘lishi
bilan qiyaliklar rangi xaritadagi katakchalarda o‘zgarib turadi (41-rasm).
Kosmik tasvirlarni deshifrlashda tasvirlar fototoni, struktura va teksturasi
inobatga olinadi. Bir-biridan ajratib olish uchun qiyaliklar nishabligini o‘zgarishi och
havo rangdan to‘q ko‘k rang orasidagi ranglar bilan ifodalanadi: qiyalik tik bo‘lishi
bilan xaritada uning rangi ham to‘qlashib boradi. Distansion ma’lumotlarning
tahlilidan ma’lum bo‘lishicha, tog‘ tuproqlarini deshifrlash xususiyati tuproq va
landshaftlarning vertikal mintaqalanishi bilan bog‘liqdir. Fototasvirning tasviri tog‘
landshaftining optik-vizual tafsifi, tuprog‘i, va tuproq hosil qiluvchi jinslarning optik
xususiyatlari, qiyaliklarni turli ekspozitsiyalar bilan yoritilishi, shuningdek
qiyaliklarni oqish qoramtir mozaikalarining strukturaviy va teksturaviy
xususiyatlarining majmuasidir.

41-rasm. So‘qoqsoy havzasi hududidagi qiyaliklarning nishabligini aks ettiruvchi
xarita (G.T.Djalilovaning ma’lumoti bo‘yicha, 2009).

Eroziyaning potensial xavfliligini ushbu geomorfologik ko‘rsatkich bo‘yicha
aniqlash uchun qiyaliklarning nishablik bo‘yicha tarqalish xaritasi tuzilgan bo‘lib,
qiyaliklarning turli ekspozitsiyalarining maydonlari hisoblab chiqilgan. So‘qoqsoy
143