Page 140 - Saidova M. Tuproqlar degradatsiyasi (Elektron o‘quv qo‘llanma)

rivojlanish tarixi va antropogen omil xususiyatlari, qiyalik ekspozitsiyasi, tuproq
hosil qilish jinslarini inobatga olishda, tuproq hosil bo‘lish jarayonlarni to‘g‘ri
anglash va landshaft-ekologik sharoitlarini hisobga olgan holda degradatsiya
jarayonlarini yuzaga kelish sabablari bo‘yicha umumlashtirilgan tavsif berishda,
shuningdek tuproqning barcha xossa-xususiyatlarining profil bo‘ylab o‘zgarishini aks
ettiruvchi xaritalarni yuqori sifatli elektron versiyalarini tuzishda foydalanish
mumkin.
Dala tuproq tadqiqotlari natijalari asosida tuzilgan an’anaviy xaritalar ham
tuproq qoplamining holati haqida umumiy ma’lumotlarni beradi. Lekin, shuni
ta’kidlash joizki, an’anaviy usulda yaratilgan xaritalar har doim ham aniq va yangi
ma’lumotlarni bermaydi. Bundan tashqari, xaritashunoslikdagi qiyinchiliklar va katta
harajatlar tufayli eroziya jarayonlarining dinamikasini alohida va operativ holda
kuzatish qiyin kechadi. Hozirgi vaqtda aerokosmik tasvirlarni deshifrlashga
asoslangan Yerni masofadan zondlash usullarining jadallik bilan joriy etilishi
natijasida hududlarda uchraydigan degradatsiya jarayonlarining dinamikasini
baholash hamda tuproq qoplamining hozirgi holati bo‘yicha monitoring o‘tkazish
imkoniyati tug‘ilmoqda.
Bugungi kunda kartograflar ko‘plab manbalardan olinadigan axborotlardan
foydalanish mobaynida topografik, turli mavzuli geografik kartalar va atlaslarni
tuzish, aero va kosmik tasvirlarni deshifrovka qilish, dalada o‘lchash natijalarini
qayta ishlash va kompyuter tizimlarida ma’lumotlarni to‘plash bo‘yicha boy tajribaga
egalar.
Ma’lumotlarning ko‘plab turlarini vaqt o‘tishi bilan tez-tez o‘zgarib turishi,
oddiy usulda tuziladigan qog‘ozli kartadan foydalanishni ancha qiyinlashtirib
yubormoqda. Bugungi kunda tezkor axborotlarni qabul qilish, ularning dolzarbligini
ko‘rsatish faqatgina avtomatlashtirilgan tizim kafolatlashi mumkin. Shu o‘rinda

zamonaviy GAT – bu ko‘p miqdordagi grafikli va mavzuli ma’lumotlar bazasiga ega
bo‘lgan, baza asosida ish bajarish imkoniyatiga ega bo‘lgan modelli va hisobli
funksiyalar bilan birlashgan, fazoviy ma’lumotlarni kartografik shaklga aylantirish,
turli xulosalar chiqarish va monitoring ishlarini amalga oshiradigan avtomatlashgan
tizim, deb qaraladi.
GAT asosida tuzilgan xaritalar oddiy qog‘ozli kartalardan yaxshi bezalgani,
kompyuterli shakldaligi, qo‘lda bajarib bo‘lmas darajadagi aniqligi va boshqa bir
qator afzalliklari bilan farq qiladi. Xaritaga istagancha o‘zgartirish kiritish, yangi
mazmun va bo‘yoq berish, diagramma va boshqa ma’lumotlarni kiritish, o‘chirish va
h.k. ishlarni bajarsa bo‘ladi.
Xarita yaratishning bu texnologiyasi bugungi kunda, birinchidan - sezilarli
darajada universallashgan, ikkinchidan - juda tez rivojlanayotgan, inson faoliyatining
hamma sohalarini qamrab olayotgan jarayondir.
ArcView 10 dasturi geoaxborot tizimlari orasida individual kompyuterlar
uchun yetakchi o‘rinni egallaydi. Ushbu dastur asosida xaritalar hamda geoaxborot
tizimlarini yaratish kabi katta imkoniyatlar mavjud. Uning tarkibiga dasturlashning
maxsus tili kiritilgan. ArcView 10 dasturida rastrli grafiklarni vektorli grafiklar bilan
birlashtirish mumkin, qaysiki bu orqali ma’lumotlarni yaratish va qabul qilish ishlari
yengillashadi. ArcView 10 dasturida so‘rov tizimi kuchli rivojlangan bo‘lib, ular ikki
140