Page 136 - Saidova M. Tuproqlar degradatsiyasi (Elektron o‘quv qo‘llanma)

resurslarni tejaydigan texnologiyalar bo‘yicha yagona ma’lumotlar bazasini yaratish
(Gafurova, 2012).
9-bob mavzusi yuzasidan nazorat savollari:
1. Iqlim o‘zgarishi deganda nimani tushunasiz?
2. Iqlim o‘zgarishini belgilovchi asosiy omillar?
3. Issiqxona effektini keltirib chiqaruvchi sabablar?
4. O‘zbekiston hududida iqlim o‘zgarishi oqibatlarini misol bilan tushuntirib
bering?
5. Iqlim o‘zgarishining tuproqdagi biologik jarayonlarga ta’siri?
6. Iqlim o‘zgarishini oldini olishga qarata amalga oshirilayotgan ustuvor
yo‘nalishlar?

10-bob. Degradatsiyaga uchragan tuproqlarni monitoring qilishda masofaviy

usullar va GAT texnologiyalari

§10.1. GAT ning umumiy tasnifi va boshqa sohalar bilan aloqadorligi

Geografik axborot tizimlari (GAT) XX asrning 60-yillaridan boshlab rivojlana
boshlagan, lekin bu tizimning keng rivojlanishi 90-yillarga to‘g‘ri keladi. Bunga
sabab shu keyingi 20 yil ichida kompyuter texnologiyasining ancha rivojlanishi
bo‘ldi. Kartalar yaratishning “qog‘ozli”deb atalgan odatdagi texnologiyasi bilan bir
qatorda geografik axborot tizimidan foydalangan holda kartalar yaratishning
kompyuterli texnologiyasi jadal sur’atlar bilan rivojlanmoqda.
Oddiy qilib aytganda, GATga tabiat va jamiyat ob’ektlari va hodisalari
haqidagi topografik, geodezik, yer, suv resurslari va boshqa kartografik axborotni
yig‘ish, ularga ishlov berish, EHM xotirasida saqlash, yangilash, tahlil qilish, yana
qayta ishlashni ta’minlovchi avtomatlashtirilgan apparatlashgan dasturli kompleks
deb ta’rif bersa bo‘ladi.
Barcha GATlarda ma’lumotlarni yig‘ish, qayta ishlash, xotirada saqlash,
yangilash, tahlil qilish va ma’lumotlarni kompyuterda yoki yetarli darajada tasvir
xususiyatini qayta ishlay oladigan maxsus dasturda texnik vositalar orqali ushbu

jarayonlarni bajarish usullari e’tiborga olingan. Demak, GAT- turli usullar bilan
to‘plangan tabiiy tarmoqlar haqidagi keng mazmunli ma’lumotlar bazasiga tayangan
mukammal rivojlangan tizim hisoblanadi.
Hozirgi paytda foydalanish sohalarining kengligi jixatidan GATning tengi yo‘q
- u navigatsiya, transport, qurilish, geologiya, harbiy ishlar, iqtisodiyot, ekologiya va
boshqa sohalarda keng qo‘llanilmoqda. Geografik axborot tizimlari yer tuzishda, turli
tizim kadastrlarida, kartografiyada va geodeziyada keng qo‘llanilmoqda, chunki katta
hajmdagi statistik, fazoviy, matnli, grafikli va boshqa ko‘rinishdagi ma’lumotlarni
qayta ishlash va ularni tasvirlashni GAT tizimisiz amalga oshirish mumkin emas.
Bugungi kunda ilmiy tadqiqotlar va amaliy faoliyatda ko‘plab GATlar
ishlatiladi, lekin ular orasida shaxsiy GATlar keng tarqalgan. Jumladan, ularga
GeoDraw, GeoGraph (Rossiya Geografiya instituti), AtlasGis, WinGis, ArcInfo,
MapInfo (AQSh) va boshqa dasturlarni misol keltirish mumkin.
136