Page 137 - Saidova M. Tuproqlar degradatsiyasi (Elektron o‘quv qo‘llanma)

GAT – bu tabiat va jamiyat to‘g‘risidagi topogeodezik, Yer resurslari va
boshqa sohalardagi kartografik ma’lumotlarni to‘plash, qayta ishlash, saqlash,
yangilash, tahlil qilish va tasvirlashni ta’minlaydigan apparat-dasturli avtomatlashgan
kompleksdir.
Insoniyat hayotida kompyuterlarning o‘rni o‘sib borib, birinchi darajaga
raqamli axborot texnologiyalari ko‘tarilmoqda. Axborot deganda GATda harf, raqam
yoki tasvir shaklidagi ma’lumotlar tushuniladi. Barcha uslublar, texnikalar, amallar,
vositalar, tizimlar, nazariyalar, yo‘nalishlar va h.k. axborotni yig‘ish, qayta ishlash va
foydalanishga qaratilgan bo‘lib, ular birgalikda axborot texnologiyalari deyiladi,
GAT esa shularning biri bo‘lib hisoblanadi.
GATni bilishning eng oddiy usuli – u bilan ishlash, uning imkoniyatlarini ish
jarayonida bilib olishdir. Aslida GAT – bu bitta texnik vosita bo‘lib, uning yordamida
faqatgina chiroyli qilib kartani jihozlash emas, balki yechimi mavjud bo‘lmagan ba’zi
masalalarni yechish ham mumkin. Shu sababli GATning imkoniyatlari juda katta.
Demak GAT – turli usul va uslublar yordamida real borliq to‘g‘risida to‘plangan
katta hajmli axborotlarni o‘zining ma’lumotlar bazasida jamlab, ishlay oladigan keng
rivojlangan kompyuterlashgan aniq tizimdir.
Bugungi kunda GATni qo‘llayotgan soha va tarmoqlar sifatida quyidagilarni
keltirish mumkin:
- yer resurslarini boshqarish, yer kadastrida;
- ishlab chiqarish infratizimi, ularni boshqarish va ob’ektlar
inventarizatsiyasida;
- shahar qurilishida, arxitektura, sanoat va transport qurilishini loyihalashda,
muxandislik izlanishlarida va rejalashtirishda;
- istalgan soha bo‘yicha mavzuli kartalashtirishda, atlaslar va mavzuli
kartalarni tuzishda;

- dengiz kartografiyasi va navigatsiyasida;
- aeronavigatsion xaritalashtirishda va havo kemalari harakatini
boshqarishda;
- suv resurslarini boshqarish va suv kadastrida; suv ob’ektlarining
inventarizatsiyasi va suvning mavsumiy va yillik holatlari hamda bashoratlashda;
- navigatsiya va yer transporti harakatini boshqarishda;
- masofadan turib zondlash va kosmik monitoringda;
- tabiiy resurslardan foydalanish va ularni boshqarishda (suv, o‘rmon
xo‘jaligi va boshqalarda);
- joy rel’efini tasvirlash va taxlil qilishda;
- tabiiy muhitdagi jarayonlarni modellashtirish, tabiatni muhofaza qilish
tadbirlarini olib borishda;
- atrof muhit monitoringida, texnogen oqibatlarni baholashda, favqulodda va
krizisli vaziyatlarni hal etishda;
- ekologik muammolarni belgilab, dolzarbligini baholashda va ularni bartaraf
etish choralarini ishlab chiqishda;
- yuk tashishni rejalashtirish va tadbirkorlikda;
- geologiya, mineralxom ashyo resurslari va tog‘ jinslarini qazib olish
sanoatlarida;
137