Page 146 - Saidova M. Tuproqlar degradatsiyasi (Elektron o‘quv qo‘llanma)

xilma-xilligi bilan farqlanadi, biroq ularni bitta guruhga birlashtirilishining boisi
0
qiyalik nishabligining juda tikligi va 25 dan ortiqligi, shuningdek ochiq maydonlarda
tarqalganligidir (ularning miqdori umumiy maydonning 46% ini – 773 gani tashkil
qiladi). Bu yerga quyoshli, shamol tomonga qaragan janubiy, janubi-sharqiy, janubi-
g‘arbiy qiyalik ekspozitsiyalari kiradi (ularning miqdori umumiy maydonning 18%
ini - 296 gani tashkil qiladi). Bu yerdagi tuproqlar eroziyaga moyil, kam qorli, quruq
va nam sevuvchi o‘simliklarni o‘sishi uchun noqulaydir. Bu maydonlar, ayniqsa ustki
oqimni tartibga solishga, tuproq unumdorligini oshirishga, qorni ushlab turishga va
umumiy suv rejimini yaxshilashga juda ham muhtojdir. Quyoshli qiyaliklarda jar va
yoppasiga yuvilish eroziyasi ustunlik qiladi. Yuvilayotgan mayda donador qismlar
qiyaliklarning o‘rta qismida ushlanib qolib, u yerda yuvilib to‘plangan tuproqlarni (2-
3 m) hosil qiladi. Shuning uchun quyoshli qiyaliklar yuvilib to‘plangan va
yuvilmagan tuproqlari deb dinamik muvozanatni saqlab qoluvchi qiyaliklarning o‘rta
qismidagi qumoqli, yirik qumli tuproqlarni hisoblash mumkin. Mayda donador
zarralarning ayrim qismi ustki qismdan yuvilib, tuproqning ustki qatlamida yupqa
tangachasimon qatlam hosil qilsa, boshqa qismi esa delyuvial oqim natijasida yuvilib
to‘plangan tuproqlar shakllanadigan qiyalikning pastki qismiga yotqiziladi. Bu
zonadagi tuproqlarda gumusning miqdori 1,5 - 3% ni tashkil qiladi (ularning miqdori
umumiy maydonning 7% ini - 119 gani tashkil etadi).
GAT texnologiyalarni qo‘llagan holda cho‘llanishga xavfi bor yerlarni
aniqlash va baholash. Yerlarni cho‘llashishdan muhofaza qilish dunyo miqyosidagi
global ekologik muammolardan biri hisoblanadi. Shu bois, cho‘llanishning oldini
olishga oid chora-tadbirlarni rejalashtirishdan avval shunday tadbirlarga muhtoj
maydonlarni aniqlash, ya’ni yerlarni degradatsiyaga uchrash havfi darajasini
aniqlash va baholash lozim. XX asr oxirlarida turli mavzudagi axborotlarni bir
tizimga birlashtiruvchi, foydalanuvchilar uchun qulay, aniq va tushunarli tarzdagi

yangi ko‘rinishdagi geografik axborot tizimlari vujudga keldi. Odatda, bu an’anaviy
usullardan farqli o‘laroq geografik ob’ekt va hodisalarni tahlil va modellashtirish
imkoniyatini beruvchi, an’anaviy ish usullarini ma’lumotlar bazasi bilan
bog‘liqliligini ta’minlovchi, yangi ma’lumotlar va ularning statistik tahlili so‘rovini
amalga oshiruvchi kompyuter tizimlaridan biri zamonaviy GAT texnologiyalari
hisoblanadi.
Hududlarning cho‘llanish holati to‘g‘risida integral axborot olish va ularning
oldini olishga doir kompleks chora-tadbirlarni ishlab chiqish uchun odatda tematik
xaritalar tuziladi. Cho‘llanish murakkab jarayon bo‘lgani bois dala sharoitlarida
umumiy shaklda uni xaritalash ancha murakkab va har doim ham samarali
hisoblanavermaydi. Shu sababli ushbu jarayonning alohida jihatlarini, xususan GAT
texnologiyalardan foydalanib, deflyatsiya, sho‘rlanish va boshqa jihatlarni aks
ettiruvchi bir qancha tematik tahliliy xaritalarni tahlil qilish asosida kameral
sharoitlarda cho‘llanish xaritasini ishlab chiqish maqsadga muvofiq. Turli
manbalardan foydalanishda cho‘llanishni xaritalashning landshaft metodini qo‘llash
maqsadga muvofiq, chunki bu metod cho‘kindilar, tuproqlar, o‘simliklarning tegishli
litologik tarkibi, yerlardan foydalanish toifalari bilan birga hududning tabiiy
tuzilishiga qarab u yoki bu jarayonlar tarqalishini, ya’ni oshish, pasayish, qiyaliklar
shakllarini aniq aks ettiradi. Ma’lum vaqtda mamlakatning butun hududi bo‘ylab
146