Page 180 - QODIROVA D. ТУПРОҚ ФИЗИКАСИ elektron darslik

xilma-xilligiga bog‘liq bo‘ladi. Lekin, cho‘l mintaqasi tuproqlarining suv
jamg‘armasi baribir juda oz va o‘simliklar dunyosining suvga bo‘lgan

talabini qondirishdan ancha uzoqda turadi. SHuning uchun ham cho‘l
mintaqasida o‘simlik dunyosigina emas, balki em-xashak o‘tlarning
hosildorligi ham juda kam (1-2 s/ga).

Cho‘l o‘simliklari qishdayoq o‘sa boshlaydi, bahorgi yomg‘irda
etiladi, yog‘in-sochin tugashi bilan may oyi boshlarida pishib vegetatsiya
davrini tugatadi. Lekin, chuqur ildiz otgan ko‘p yillik yantoq, saksovul,

shuvoq, isiriq kabi o‘simliklarning vegetatsiya davri avgust oyigacha
davom etadi. Chunki, ularning ildiz tizimi tuproqning har yil
namlanadigan qatlamidan juda ham chuqur joylashadi.
Qish va bahor mavsumlarida cho‘l tuproqlari, ko‘pincha, umumiy

nam sig‘imining yarmigacha namiqadi.
Yog‘in-sochin davrida tuproqning yuza qatlamlaridagina faol namlik
bo‘lishi mumkin. Yog‘ingarchilik davri tugagach tuproqning bu qatlami

shamol, issiqlik ta’sirida va o‘simliklar vositasida bir kundayoq qurib
qoladi. Umuman, cho‘l tuproqlarining 0-30 sm li qatlami mart-aprelda
so‘lish namligi darajasidagina namlanadi. Iyun-iyulda ularning namlik
darajasi so‘lish namligidan juda past bo‘ladi. Lekin, sho‘r tuproqli

sharoitga moslashgan o‘simliklar bu namlikda ham o‘sadi.
Kechasi, ayniqsa quyosh chiqishidan biroz oldin cho‘l tuprog‘ining
namlik darajasi kunduzgiga nisbatan ikki baravar ortadi. Bu shabnam

(kondensat odatda cho‘l zonasida kunduzi-kechasi o‘rtasidagi keskin
haroratlar gradienti ta’sirida vujudga keladi) jazirama yoz paytlarida cho‘l
o‘simligining birdan-bir hayot manbai hisoblanadi.

Shunday qilib, cho‘l tuproqlarning suv rejimi bu zonada faqatgina
sug‘orib dehqonchilik qilish mumkinligini ko‘rsatadi. Cho‘l zonasi
tuproqlari faqatgina noqulay suv rejimiga ega bo‘lib qolmasdan, bu tuproq

tarkibida chirindi moddasi juda kam (0,5-0,8% atrofida) bo‘lib, ular
albatta, u yoki bu darajada sho‘rlangandir. Bundan tashqari cho‘l
tuproqlari zonasida qurg‘oqchilik keng tarqalgan. Shuning uchun ham
cho‘l zonasi tuproqlarining unumdorligini oshirish faqatgina ularning suv

rejimini boshqarishga qaratilgan bo‘lmasdan, balki cho‘l tuproqlarining
butun xossa va xususiyatlarini yaxshilashga qaratilgan kompleks
tadbirlarni qo‘llashni taqozo qiladi.

175