Page 423 - Ebook_Toponim Jogja-
P. 423

Toponim Kota Yogyakarta   405











                  Kelurahan Giwangan: Kampung Giwangan, Ponggalan, dan
                  Mendungan


                  1. Kampung Giwangan


                  Dari penelusuran tradisi lisan, toponim Kampung  Giwangan punya kaitan dengan
                  asesoris tubuh. Poerwadarminta dalam kamus Bausastra Jawa (1939) menyebut istilah
                  giwang yang berarti suwêng amata siji atau anting-anting bermata satu. Tempo dulu,
                  mata giwang berbahan mutiara. Terdapat makna lain dari giwangan menurut Wintêr
                  dalam Têmbung Kawi Mawi Têgêsipun (1928), yaitu sêlingan (sêlang-sêling), gênjotan, dan
                  gonjingan. Dari perluasan makna atau variasi arti tersebut, riwayat penamaan Kampung
                  Giwangan cenderung mengacu pada unsur perhiasan giwang yang dipakai di telinga.
                  Bagi masyarakat Jawa klasik, giwang merupakan unsur yang berharga karena masuk
                  kategori kekayaan (rajabrana) atau barang mewah yang musti dirawat dengan hati-hati.

                  Catatan sejarah sezaman merekam pentingnya giwang dalam kehidupan masyarakat
                  Jawa. Berikut ini dialog yang dibangun sastrawan Padmasusastra (1961): Manganggo
                  apa manèh? b. Nganggo giwang (anting-anting panunggul siji) intên utawa selong. a. Dadi ora
                  ana wong manganggo suwêng? b. Iya giwang iku suwênge, awit kupinge ora bolong amba kaya
                  kupinge wong Jawa. a. Manganggo apa manèh? b. Nganggo slêpe kuningan utawa salaka dhus-
                  dhusan, sanadyan wis nini-nini ora isin nganggo giwang sarta slêpe, luwih manèh paniti lan
                  liya-liyane. Terjemahan bebasnya: memakai apa lagi? Mengenakan giwang (anting-anting
                  bermata satu) intan atawa selong. Jadi tidak ada yang memakai suweng? Iya giwang itu
                  sebagai suweng, karena telinga mereka tidak dilubang besar seperti kuping orang Jawa.
                  Mengenakan apa lagi? Memakai slepe dari kuningan atau kotak-kotak perak, meski
                  sudah merenta (nenek-nenek) tetapi tidak malu memakai giwang dan slepe, apalagi
                  peniti dan lainnya.


                  Keterangan sejarah di muka memperlihatkan fenomena  budaya pemakaian  suweng
                  dalam dunia perempuan Jawa. Ia diakrabi dan diminati sekalipun yang mengenakan
                  mereka telah berusia sepuh. Asesoris pada kuping yang menjadi bahan percakapan ini
                  menegaskan bahwa giwang maupun suweng merupakan primadona bagi wanita di Jawa
                  tempo dulu, bahkan hingga saat ini. Merujuk sumber yang lebih tua, Serat Centhini,
                  termaktub istilah giwang pula:  Matur sandika  nyai Malarsih/ anulya nyorog pêthine
                  giwang/ mundhut arta bolèng kabèh/ karsa kinèn tutuku/ animbali wadon Sumbaling/ sira
   418   419   420   421   422   423   424   425   426   427   428