Page 429 - Ebook_Toponim Jogja-
P. 429
Toponim Kota Yogyakarta 411
satunya mendung yang acap datang: mung sarèhning nyarêngi môngsa kawolu/ anggung
kêladukan riris/ mêndhung anggung angêndhanu/ lir ngrêbat kawasèng rawi/ kang araras
pindha katong//katon kang tandur wus titi, wênèh wus maratah lêdhung ing salami kalaning
môngsa kawolu/ surya mêndhung apradongdi/ anggung gulêd aprang kiwul/ singa kasoran
kajodhi/ nanging samya ambêg kukoh//kalanira surya mimba abra murub/ dening maksih
anêrasi/ nyêrang kawasaning mêndhung/ yèn ringkih tan andayani/ kang mêndhung sumisih
adoh //nanging lamun mêndhung wus barisan kukup/ tan pisan nêdya ngunduri/ nandyan
arangkêpa sèwu/ mêksa kukuh angayoni/ mêndhung ngêmuli wêwêngkon //ing satêmah wanci
enjing wus tumurun/ sagon-ênggon dèn êlêbi/ nanging surya mêksa ngêsuk/ wusing warsa
katon tipis.
Terjemahan bebasnya: Keadaan di Mangsa Kawolu (bulan ke delapan dalam perhitungan
musim). Ketika telah tiba bulan ke-delapan/ selalu banyak (turun) hujan/ mendung
selalu menggantung/ seperti merebut kuasa sang matahari/ yang indah bak seorang
raja//Terlihat mulai bercocok tanam/ (karena) sudah merata kesuburan selama
Mangsa Kawolu/ surya dan mendung saling beradu/ bergulat dan bersaing dalam
perang/ yang kalah akan tewas/ tetapi (mereka) sama kuatnya.// Di kala sang surya
sorotnya terang/ karena masih kuat (cahayanya)/ menyerang kuasa mendung./ jika
masih lemah tidak berdaya/ sang mendung mundur menjauh// Tetapi saat cukup kuat
terkumpul barisannya/ tidak akan sekalipun berniat mundur/ walaupun berlipat seribu
kali/ kukuh memaksa tetap melawan/ mendung menyelimuti daerahnya//Ketika pagi
hari sudah datang/ dimana-mana telah dibanjiri/ tapi sang surya tetap mendesak/ saat
hujan sudah mulai menipis.
Aturan maupun ciri dalam pranata mangsa tidak hanya berlaku bagi masyarakat
Yogya, namun Jawa secara umum, termasuk Surakarta. Di Kota Bengawan, dijumpai
pula nama Kampung Mendungan, yang latar historisnya sama merujuk pada ekspresi
manusia dalam memandang gejala alam.

