Page 109 - Saidova M. Tuproqlar degradatsiyasi (Elektron o‘quv qo‘llanma)

Sug‘orishda foydalaniladigan suvning sho‘rligi bir litrda 1-2 g-l dan ortmasligi,
sug‘orish natijasida tuproqda yig‘ilib qolishi mumkin bo‘lgan tuzlarni yuvib turish
uchun har yili bir marotaba vegetativ sho‘r yuvish o‘tkazilib turishi kerak. Sug‘orish
suvining mineralizatsiyasi 4-5 g-l bo‘lsa, har 4-5 oddiy sug‘orishdan so‘ng bir
marotaba sho‘r yuvish o‘tkazilishi kerak. Sug‘orish suvining sho‘rligi 10-12 g-l
bo‘lsa, u vaqtda qalin o‘tkazilgan, yaxshi ishlaydigan zovur kanallari yordamida har
gal bostirib sug‘orish kerak. Sug‘orish suvning mineralizatsiyasi 7-8 g-l bo‘lsa, har
ikki sug‘orishdan so‘ng uchinchisi sho‘r yuvish sug‘orish bo‘lishi kerak.
Ikkilamchi sho‘rlanishni oldini olishning asosiy choralariga sug‘orishda suvdan
foydalanish intizomiga qattiq rioya qilish, suvdan foydalanish koeffitsentini 0,8-0,9
% gacha ko‘tarish, kanallarni betonlash, polietilen trubalardan foydalanish, sun’iy
yomg‘ir usulida sug‘orish, qish kunlari kanallarni berkitib qo‘yish, kanal yoqalarida
ixota daraxtzorlarini o‘tkazish, biologik drenajni kuchaytirish va boshqalar kiradi.
Ko‘rsatilganlarga rioya qilmaslik og‘ir oqibatlarga olib kelishi mumkin.
Sug‘oriladigan yerlarni meliorativ holatini yaxshilash va ularni unumdorligini
oshirishda eng avvalo salbiy jarayonlarni yuzaga keltiruvchi omillarni har tomonlama
chuqur o‘rganish va shu asosda bunday salbiy jarayonlarning oldini olish va ular
oqibatlarini bartaraf etishning ilmiy asoslangan, iqtisodiy samarador chora-
tadbirlarini va texnologiyalarini ishlab chiqish va joriy etish muhim ahamiyatga
egadir.
Tuproqlarning sho‘rlanishi ekinlar hosildorligini keskin kamaytirib yuboradi.
Kuchli sho‘rlangan yerlarda o‘simliklar butunlay o‘smay nobud bo‘lishi, mikrob
senozlarining buzilishi va natijada tuproq unumdorligining keskin pasayish hollari
kuzatiladi. Shu sababli tuproqlarning ekologik holatini o‘rganish va ularning ekologik
funksiyalarini kuchaytirish orqali atrof-muhitni sog‘lomlashtirish yo‘llarini ishlab
chiqish bugungi kundagi eng dolzarb muammolardan hisoblanadi va ushbu masalani

yechimini topish uchun mikrob tizimidagi ichki biotik bog‘lanishlarni tahlil qilish,
turli mikrob guruhlarini xarakterli vazifalarini hisobga olish, gumus birikmalarini
minerallashtirish va qaytarish jarayonlarini amalga oshiruvchi geterotrof
mikrofloraning faoliyatini chuqur o‘rganishni taqozo etadi va bu esa o‘z navbatida
tuproqda kechadigan biokimyoviy jarayonlarni boshqarish natijasida uning
unumdorligini oshirish imkonini beradi (Djumaniyazova, 2002, 2012).
Bugungi kunga kelib respublikamizda degradatsiyaga uchragan tuproqlar
unumdorligini oshirish maqsadida stress omillarga chidamli va tuproqni foydali
xususiyatlarini tiklay oladigan mikroorganizmlar asosida preparatlar tayyorlash va
foydalanish texnologiyalari ko‘plab ishlab chiqilmoqda va qishloq xo‘jaligi
amaliyotida foydalanish keng yo‘lga qo‘yilmoqda (Murodova, 2004, 2005, 2010;
Myachina va b., 2012; Egaberdieva va b., 2012).
Bu borada o‘simliklarning o‘sishi va rivojlanishini boshqarishda, shu
jarayonlarni amalga oshirish imkoniyatiga ega bo‘lgan faol va foydali
mikroorganizmlardan foydalanish maqsadga muvofiq, chunki ularning tabiatdan
ajratilishi qulay va arzon samaradorligi esa yuqoridir. Shu nuqtai nazardan
sho‘rlangan tuproqlarning biologik faolligini o‘rganish va uni oshirishning optimal
yo‘li sifatida sho‘rlangan sharoitlarda yashashga moslashgan biologik faol

109