Page 110 - Saidova M. Tuproqlar degradatsiyasi (Elektron o‘quv qo‘llanma)

mikroorganizmlar kolleksiyasini yaratish O‘zbekistonning dolzarb iqtisodiy
muammolarini hal qilishda muhim ahamiyat kasb etadi.
7-bob mavzusi yuzasidan nazorat savollari:
1. Sho‘rlangan tuproqlar deb qanday tuproqlarga aytiladi? Sho‘rhoklarga
tavsif bering?
2. Sho‘rlanish jarayonini keltirib chiqaruvchi asosiy sabablar?
3. Sho‘rlanish darajasi va tipi nimalarga asosan belgilanadi?
4. Sug‘oriladigan tuproqlarda ikkilamchi sho‘rlanish qanday xosil bo‘ladi?
Ikkilamchi sho‘rlangan yerlarda qanday muhofazalovchi agromeliorativ tadbirlar olib
borish kerak?
5. Tuproq sho‘rlanishining tuproq xossalari va o‘simlik hosildorligiga ta’siri
qanday?
6. Sho‘rlangan tuproqlarni melioratsiya qilishda nimalarga e’tibor berish
kerak?

8-bob. Cho‘llanish jarayoni va tuproq degradatsiyasi

§8.1. Cho‘llanish jarayonining asosiy tiplari va uni belgilovchi indikatorlar.
Cho‘llanish jarayonini yuzaga keltiruvchi omillar

Cho‘llanish jarayoni – tabiy jarayonlar va inson faoliyati natijasida yerlarning
biologik mahsuldorligining pasayishi yoki tabiiy ekotizimlarning degradatsiyasi
tushuniladi. Cho‘llanish natijasida ekotizimlarning o‘z-o‘zini tiklash qobiliyati
butunlay izdan chiqishi mumkin. 1977 yil BMT tomonidan dunyoning cho‘l, yarim
cho‘l hamda qurg‘oqchil mintaqalarida cho‘llanishga qarshi kurashish bo‘yicha
rejalar qabul qilingan. Bu borada 1992 ytlda BMTning Rio-de-Janeyro shahrida
o‘tkazilgan konferensiyasidan ko‘zlangan asosiy maqsad ham atrof muhitda ro‘y
berayotgan bu kabi jarayonlarni oldini olishga qaratilgan edi (Natsionalnaya
programma deystviy po borbe s opustыnivaniem v Respublike Uzbekistan, 1999).

1995 yil 31 avgustda O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi BMT ning “Cho‘llanish

va qurg‘oqchilikka qarshi kurashish” Konvensiyasiga a’zo bo‘ldi.

Hozirgi kunda Markaziy Osiyo hududining yarmidan ko‘pi cho‘llanish
jarayoniga uchragan. Degratsiyaga uchragan yerlar maydoni Qog‘ozistonda 179,9
mln.ga, ya’ni 66% ni, Turkmaniston va O‘zbekistonda 80% ni tashkil etishi ham
muammoning dolzarbligini ko‘rsatadi.
Cho‘llanish jarayonining quyidagi tiplari mavjud:
 tuproq sho‘rlanishi – birlamchi va ikkilamchi sho‘rlanish;
 o‘rmon va to‘qayzorlarning yo‘q qilinishi;
 yaylovlarni degradatsiyaga uchrashi;

110