Page 82 - Saidova M. Tuproqlar degradatsiyasi (Elektron o‘quv qo‘llanma)

elyuviylari va delyuviylarida hamda dag‘al skeletli prolyuviylarida rivojlangan
bo‘lib, bular skeletli qumoq va dag‘al skeletli turlardir. Bu tuproqlardan asosan
yaylov sifatida foydalaniladi.
Jigarrang tuproqlarning kimyoviy xossalari quyidagi ko‘rsatkichlarga ega:
Jigarrang karbonatli tuproqlarda gumusli qatlamlar qalinligi A+V 1+V 2
eroziyaga duchor bo‘lish darajasiga qarab 50-60 sm dan 30 sm gacha o‘zgarib turadi.
Jigarrang karbonatli tuproqlarda gumus miqdori 1,83-3,15 foiz atrofida bo‘lib,
eroziyaga uchrash darajasiga qarab gumus miqdori ustki qatlamlarida 1,83 foizdan
2,45 foizgacha o‘zgarib, yana kamayishi kuzatiladi. Ushbu ko‘rsatkichlar bilan bir
qatorda, bu tuproqlarda umumiy azot, fosforning miqdori 0,10-0,25, 0,15-0,19 foiz
o‘rtasida bo‘lib, uning genetik qatlamlarida o‘zgarib turadi. Bu tuproqlarda erozion
jarayonlar rivoji ta’sirida SO 2 karbonatlar qatlamlari ancha yuzadan boshlanadi.
Jigarrang karbonatli tuproqlar asosan janubiy, janubi-sharqiy qiyaliklarda
shakllanganligi tufayli serkarbonatli hisoblanadi. Bu tuproqlarda SO 2 karbonatlar
miqdori 6-8 foiz o‘rtasida, kuchli eroziyalangan tuproqlarda 10-12 % va undan
ko‘pdir.

Tog‘ jigarrang tipik tuproqlarda gumusli qatlamlar A+V 1+V 2 ancha qalinroq
ifodalangan 60-80 sm gacha yetadi. Bu tuproqlarda gumus miqdori 6-10 foiz, chim
osti qatlamlarida esa 5-6 foiz atrofida. Bu ko‘rsatkichlar yuqorida ko‘rib o‘tilgan tog‘
jigarrang karbonatli tuproqlarning gumus ko‘rsatkichidan 2 marotaba va undan
ko‘proq, gumus miqdori pastki qatlamlarda sezilarli darajada kamayib boradi.
Tog‘ jigarrang tipik tuproqlarning mexanik tarkibi ko‘pincha og‘ir qumoqli,
kamroq sozli. Eroziyalangan tipik jigarrang tuproqlarda biroz dag‘al toshloqlilari
uchraydi.
Tog‘ jigarrang ishqorsizlangan tuproqlar gumusga ancha boy bo‘lib, gumusli
qatlamlarning qalinligi 80-100 sm va undan qalinroq bo‘lishligi kuzatilgan. Gumus

miqdori chimli qatlamlarda 8-12 foiz, chim osti qatlamlarida esa 5-7 foiz atrofida,
gumusli qatlamni 50-70 sm chuqurligida gumus miqdori 1,5-2,5 foizni tashkil qiladi.
Bu tuproqlar gumusga boy bo‘lganligi bilan bir qatorda umumiy azoti ham
ko‘p va uning miqdori 0,18-0,70 foiz atrofida, umumiy fosfor 0,10-0,20 foizdan
oshmaydi.
Shunday qilib, yuqorida ko‘rsatib o‘tilgan o‘rtacha balandlik mintaqa tog‘
yonbag‘ir jigarrang tuproq tipchalari o‘z genezisi, unumdorlik va ekologik holati har
xilligi bilan sharhlanadi.
Ular turli darajada eroziyaga duchor bo‘lgan va eroziyaga qarshi tura olish
qobiliyati esa turlicha barqarorlikka ega. Umuman aytganda, tog‘ mintaqa tabiiy
sharoitlari majmui, yuza nishabliklarining kattaligi, siyrak o‘simliklar, bahordagi
kuchli yomg‘ir, eroziyaga chidamlilikning pastligi, shuningdek, mollarni yaylovlatib
boqishning tartibga solinmaganligi, yonbag‘irlardagi lalmi yerlardan foydalanishning
eroziyaga qarshi talablariga rioya etilmasligi, eroziya jarayonlarining rivojlanishiga
yordam bergan bo‘lib, bu tuproqlarning tarkibi va xossalarini o‘zgartirib yuborgan.
Jumladan, eroziya yonbag‘irning turli qismlari va ekspozitsiyalarida morfologik
belgilariga ko‘ra turlicha tuproqlar shakllanishiga olib keladi. Eroziyaga duchor
bo‘lish darajasi oshgan sayin gumusli qatlamlar qalinligi hamda karbonatlar
to‘planishi maksimum chuqurligi qisqaradi. Eroziya tuproqning agrokimyoviy va
82