Page 79 - Saidova M. Tuproqlar degradatsiyasi (Elektron o‘quv qo‘llanma)

Och tusli bo‘z tuproqlar. Qadimgi allyuvial tekisliklar, tog‘ osti
tekisliklarning janubiy tog‘ qoyalari bo‘ylab past tog‘ oldi qiyaliklariga qadar
ko‘tarilib boradi. Och tusli bo‘z tuproq dengiz sathidan 200-250 m balandlikdan to
300-500 m balandlikka qadar yerlarda paydo bo‘lib, cho‘l zonasidan tog‘ zonasiga
o‘tishidagi birinchi pog‘ona hisoblanadi. Och tusli bo‘z tuproqlar Mirzacho‘lda,
hamda Qashqadaryo, Surxondaryodagi lyoss va lyossimon qumoqli jinslarda, g‘arbiy
Farg‘ona adirlarida, Nurota, Zarafshon tog‘ etaklaridagi xryashchli, chag‘irtosh-
mayda zarrali keltirimalarda paydo bo‘lgan.
Och tusli bo‘z tuproqlarda chim hosil qiluvchi efemer va efemeroid o‘tlar,
qisman shuvoqlar o‘sadi. Bu tuproqni tipik va to‘q tusli bo‘z tuproqlardan asosiy
farqi ham shunda, bu tipcha mintaqasida yog‘in – miqdori oz (170-200mm) bo‘lgani
uchun tuproqlar bag‘ridagi suvda eruvchi zararli tuzlar yaxshi yuvilmagan.
Och tusli bo‘z tuproqlarda gumusning kamligiga (0,7-1,0 foizgacha) sabab,
uning morfologik tuzilishidagi genetik qatlamlarning uncha-yaxshi ajralmasligi va
umuman barcha qatlamlar yaxshi ifodalanmaganligi, hasharotlar, turli jonvorlarning
inlari ko‘p bo‘lishi bilan o‘ziga xosdir. Tuproqda azot 0,06-0,10 foiz umumiy fosfor
0,10-0,15 foiz, gumusli qatlamlarning (A+V 1+V 2) qalinligi 40-60 sm, CO 2
karbonatlarning miqdori A qatlamida 7-8 foiz pastki qatlamlarida 9-10 foiz va unda
ham ko‘proq. Tuproqning unchalik chuqur bo‘lmagan qatlamlarida suvda eruvchi
tuzlar mavjudligi va sizot suvining oqimi juda sust bo‘lganidan noto‘g‘ri sug‘orish
oqibatida Mirzacho‘l, Farg‘ona, Qarshi cho‘li va Surxondaryo vohasidagi ko‘pgina
maydondagi och tusli bo‘z tuproqlar ikkilamchi har xil darajada sho‘rlangan. Tog‘
osti tekisliklaridagi qiyalik va adirli yerlar noto‘g‘ri o‘zlashtirish, sug‘orish natijasida
irrigatsiya eroziyasiga uchragan. Ko‘p maydonlarda jarliklar paydo bo‘lgan.
Ma’lumotlarga ko‘ra, och tusli bo‘z tuproqning umumiy maydonidan 20 foizi
sug‘orish eroziyasiga uchragan.

Tipik bo‘z tuproqlar. Tipik bo‘z tuproqlar dengiz sathidan 300-500 m
qurg‘oqchilik zonalarda 700-800 m balandlikgacha bo‘lgan tog‘ osti tekisliklarining
yuqori qismi, tog‘ oldi tekisliklarining qir-adirlari, past tog‘larning ancha baland
qismidagi maydonlarda paydo bo‘ladi. Bu tuproqlar tarqalgan mintaqalarda iqlim
biroz yumshoq va seryog‘in bo‘ladi. Yillik o‘rtacha yog‘in 300-500 mm ni tashkil
etadi. Yog‘in asosan qish va bahor oylarida yog‘adi. Unda asosan och tusli bo‘z
tuproq hududiga xos o‘sadigan efemer o‘simliklar guruhlari o‘sadi, shuvoq o‘rniga
oqquray singari qurg‘oqchilikka chidamli kserofit ko‘p yillik o‘simliklar keng
tarqalgan. Yog‘in-sochin suvlari tuproqning 1,5 m gacha bo‘lgan qatlamini namlaydi.
Morfologik tuzilishi, genetik qatlamlari yaxshi bo‘lingan. Gumusli qatlami
birmuncha qo‘ng‘ir rangli tusda va karbonat qatlamlari birmuncha chuqur joylashgan.
Tipik bo‘z tuproqlarning yuqorigi qatlamlarida chuvalchanglar va har xil
qo‘ng‘izlarning faol harakati natijasida g‘ovakli qatlamlar yaxshi ifodalangan. Gumus
miqdori yuqori qatlamlarida 1,5-2,0 foizni tashkil etadi. Eroziyaga uchragan lalmi va
sug‘oriladigan tipik bo‘z tuproqlarning yuqori qatlamlarida gumus o‘rtacha 0,7-1,0
foiz, eroziyalanmagan tuproqning gumusli A+V 1+V 2 qatlamining qalinligi 50-60 sm
bo‘lsa, eroziyaga uchragan tuproqlarning esa 30-50 sm ni tashkil etadi. SO 2
karbonatning miqdori och tusli bo‘z tuproqlarga qaraganda yuqori qatlamlarida biroz
kamroq bo‘lsa-da, lekin o‘rta va ostki qatlamlarida uning miqdori 9-12 foizga yetadi.
79