Page 78 - Saidova M. Tuproqlar degradatsiyasi (Elektron o‘quv qo‘llanma)

eroziyasiga uchramaydi, aksariyat, bu tuproqlar ko‘proq sho‘rlanishini oldini olish
meliorativ ishlarni takomillashtirishni talab qiladi.
Pasttekislik va daryo vohalari gidromorf tuprog‘i va sho‘rxoklar. Qishloq
xo‘jaligida bu tuproqlardan 30-50 yil davomida noto‘g‘ri foydalanish oqibatida yer
osti suvlari ko‘tarilgan, natijada sho‘rlanishga uchragan, doimo namlanib turadi.
Mexanik tarkibi yengil bo‘lgan sho‘rxokli tuproqlar deflyatsiyaga chalinadi. Bunday
mintaqalarda meliorativ ishlar bilan birga shamol eroziyasiga qarshi kurash tadbirlari
olib borish tavsiya etiladi.
Tog‘ etagi prolyuvial tekisliklari va tog‘ oldi tuproqlari. Tog‘
tuproqlarining birinchi pog‘onasi hisoblanib, bunga tog‘ oldi va tog‘ osti baland
tekisliklari kiradi. Murakkab rel’efli, ko‘pchilik qismi less, lessimon, shag‘alli soz,
chag‘ir toshli va shag‘alli prolyuvial va delyuvial yotqiziqlar bilan qoplangan.
Tog‘larga yaqinlashgan sari tog‘ oldi qiyaliklarning nishabligi ortib boradi va
tekisliklar o‘rnida daryo vodiylari, jarlar bilan bo‘linib ketgan o‘r-qirli yerlar
boshlanadi. Bu hududlarda yog‘in-sochin 200-600 mm, sernam bahorgi biologik
aktiv davr 50-100 kun, chim hosil qiluvchi efemer o‘simliklar keng tarqalgan. Ayni
yerlarda lalmikor dexqonchilik va sun’iy sug‘orish ishlarini olib borish imkoniyatlari
bor.
Bo‘z tuproqlar cho‘l zonasiga tutashgan dengiz sathidan 150-200 m dan
boshlab, tog‘ bag‘ri 900-1000 m balandlikgacha bo‘lgan yerlarda tarqalgan. Bo‘z
tuproqlarni tabiiy sharoiti bir xil emas. Bo‘z tuproqlar och tusli, tipik va to‘q tusli
bo‘z tuproqlarga bo‘linadi. Daryo vohalarida paydo bo‘lgan o‘tloqi, botqoq-o‘tloqi va
bo‘z tuproqlar ham bor. Ularning tarqalishi hamma joyda bir xil emas. Yuqori va
quyi chegaralari tabiiy sharoitlarga birinchi navbatda iqlimga, tog‘larning joylashishi,
hududlarning dengiz sathidan balandlikda turishiga bog‘liq. Toshkent viloyati
atrofida uning quyi chegarasi dengiz sathidan 250-300 m, Zarafshon vodiysida 350-

400 m, Qashqadaryo, Surxondaryo viloyatlarida 400-450-500 m, G‘arbiy Farg‘onada
500-550 m balanlikdan o‘tadi.
Bo‘z tuproq hududining iqlimi kontinental, quruq va issiq bo‘lib, qishi ancha
0
yumshoq va iliq. Yanvar oyi o‘rtacha harorati +2 dan -5 S gacha, lekin ayrim yillari
0
0
sovuq kunlar -15 -18 S gacha tushadi. Yozi issiq, iyulda 26 dan 30 S gacha, lekin
0
0
2006 yili bu ko‘rsatkich hamma viloyatlarda 35-41 S dan ortiq jazirama bo‘ldi. 10 S
yuqori samarali harorat 3400-4000 va undan ko‘pligi bilan belgilangan. Yog‘in-
0
sochinlar miqdori yuqorida ko‘rsatilgandek, joyning mutloq balandligiga qarab 250-
600 mm ni tashkil etadi. Cho‘l yaqinidagi tog‘ oldi tekisliklarida (och tusli bo‘z
tuproqlar) yog‘inlar miqdori 100-250 mm, tog‘li nohiyaarga yaqin joylashgan to‘q
tusli bo‘z tuproqlar mintaqasida yog‘in 450-600 mm ni tashkil etadi. O‘simliklar
dunyosi ham joyning balandligiga qarab o‘zgarib boradi. Hududning quyi qismida
boychechak, qizg‘aldoq, yovvoyi arpa va boshqa o‘simliklar o‘sadi, o‘rta va
balandroq qismida efemerlardan qo‘ng‘irbosh, yaltirbosh, qizg‘aldoq, oq quray
o‘sadi. Yuqori to‘q tusli bo‘z tuproqlar tarqalgan yerlarda bug‘doyiq, tak-tak,
efemerlardan yaltirbosh, qizg‘aldoq va shu mintaqaga xos eremurus-sirach o‘sadi.
Tog‘ oralig‘idagi soy joylarda chakalakzorlar, na’matak, jiyda, har yerda siyrak
holda tol, teraklar uchraydi. Bo‘z tuproqlar tuproq-iqlim sharoitiga qarab och tusli,
tipik va to‘q tusli bo‘z tuproqlarga ajratiladi.
78