Page 75 - Saidova M. Tuproqlar degradatsiyasi (Elektron o‘quv qo‘llanma)

yotqiziqlari yemirilishga ancha chidamli, qumoqli yengil qumoqli eol yotqiziqli
shamol eroziyasiga oson uchraydi. O‘zbekistonning Farg‘ona vodiysida rivojlangan
adirli maydonlardagi tuproqlarning, ayniqsa 30-50 sm chuqurliklarda joylashgan va
usti g‘ovak yotqiziqlar qoplagan zich tog‘ jinslari (granit, slanes va qumtoshlar) suv
eroziyasi jihatidan juda xavfli. Hozirda bu yerlarda noto‘g‘ri sug‘orib dehqonchilik
qilish oqibatida ko‘pgina maydonlar tashlandiq yerlarga, jarliklarga aylanib, qishloq
xo‘jalik aylanmasidan chiqib ketmoqda.
Shunday qilib, geologik-geomorfologik jihatdan qayd etilgan mintaqalarning
ko‘pchiligi bo‘linib–bo‘linib ketgan tog‘li va to‘lqinsimon past-balandliklardan iborat
murakkab rel’efga ega. Bu rel’eflarda rivojlangan tuproqning va tuproqosti
qatlamlarining eroziyaga uchrashi oson kechadi. Ayniqsa daryolarning yuqori
terrasalariga tutashgan tog‘ oldi va to‘lqinsimon past-baland rel’efli tog‘ etagidagi
adirlar katta qiziqish uyg‘otadi. Bulardan tashqari respublikamiz hududida loyli,
qumoq lesslar va skeletli-mayda zarrali yotqiziqlarda rivojlangan bo‘z tuproqlar
mavjud. Bu yerlar asosan sug‘oriladigan va lalmikor dehqonchilik mintaqalari bo‘lib,
paxta, donli – boshoqli va boshqa qishloq xo‘jalik ekinlari o‘stiriladi. Bundan
tashqari bu mintaqalarda bog‘dorchilik va uzumchilik ham rivojlangan (Maxsudov,
2003).
Eroziya jarayonining rivojlanishida o‘simlik qoplamining roli. Ma’lumki,
tuproq paydo bo‘lishida, shuningdek, oziqa-kul elementlarining biologik aylanishida,
tuproqni organik moddalar bilan ta’minlanishida o‘simliklar asosiy va yo‘naltiruvchi
omil hisoblanadi.
Ayniqsa tuproq paydo bo‘lishida oliy o‘simliklarning roli kattaligi, ya’ni
tuproqning rivojlanishi o‘simliklar formatsiyasi bilan bevosita bog‘liqligini
ko‘rsatadi. Bu borada akademik V.R.Vilyams ta’limotiga murojaat qilsak,
o‘simliklar, jonivorlar dunyosining tuproqqa ta’sirini asosan to‘rtta o‘simliklar

formatsiyasiga bo‘lganini aniqlaymiz:
1. O‘rmon-daraxt formatsiyasi. Bu formatsiyada asosiy organik modda
yaratuvchi daraxt o‘simliklari bo‘lib, ularning chirigan ildizlari va qoldiqlarini
zamburug‘lar va aktinomitsetlar parchalaydi.
2. Pichan o‘t o‘simliklari formatsiyasi. Bu formatsiyada asosiy organik modda
yaratuvchi pichan o‘tlari bo‘lib, ularning qoldiqlarini anaerob bakteriyalar va qisman
aerob bakteriyalar parchalaydi.
3. Dasht o‘tlari formatsiyasi. Bu formatsiyada asosiy organik modda yaratuvchi
dasht o‘tlari bo‘lib, uning qoldiqlarini aerob bakteriyalar va qisman anaerob
bakteriyalar parchalaydi.
4. Cho‘l sho‘ra o‘tlari va buta o‘simliklari formatsiyasi. Bu formatsiyada asosiy
organik modda yaratuvchi cho‘l buta o‘simliklari bo‘lib, uning qoldiqlarini
aktinomitsetlar, aerob bakteriyalar va zamburug‘lar parchalaydi.
O‘zbekiston tuproqlarida akademik V.R.Vilyams ko‘rsatgan mana shu to‘rt
o‘simliklar formatsiyasining hammasi uchraydi va bularning ta’sirida turli xil tuproq
tiplari va tipchalari hosil bo‘ladi.
O‘simliklarning hamma xillari eroziyaga qarshi tura oladigan eng kuchli omil
hisoblanadi. O‘simliklarning ta’sir ko‘rsatish darajasi ularning xillariga va
o‘simliklarning o‘sish sharoitiga bog‘liq: ya’ni o‘simlik qancha yaxshi rivojlansa va
75