Page 72 - Saidova M. Tuproqlar degradatsiyasi (Elektron o‘quv qo‘llanma)

Tog‘ va yaylov mintaqalarining iqlimi ham o‘ziga xos xususiyatlarga ega.
Ma’lumki, dengiz sathidan yuqorilashgan sari yog‘in miqdori ham ko‘paya boradi,
harorat esa pasayadi va umumiy bug‘lanish kamayadi. Shuning uchun, baland tog‘
cho‘qqilarida yoz oylarida ham erib ulgurmaydigan qorlar va muzliklarni ko‘ramiz.
O‘zbekiston iqlimi o‘ziga xos xususiyatlarga ega, chunki u okean va katta
dengizlardan juda uzoqda joylashganligi sababli tipik kontinental iqlimli o‘lkalar
qatoriga kiradi. Serquyosh jazirama yoz, sovuqroq qish, sutka va yil davomida
haroratning keskin o‘zgarib turishi, yog‘inning kamligi va havoning quruqligi
O‘zbekiston iqlimining asosiy xususiyatlaridandir. Albatta, bu xususiyatlar cho‘l va
adir mintaqalarida (tog‘ oldi, tog‘ osti) tog‘ mintaqalariga nisbatan yanada yaqqolroq
namoyon bo‘ladi.
Suv eroziyasiga bevosita ta’sir etadigan tabiiy holatlardan eng muhimi
atmosfera yog‘in-sochinlaridir. Yog‘in-sochin yer yuzasida suv oqimi hosil qiladi va
tuproq yuvilishini keltirib chiqaradi. Ustki oqim tuproqning suv singdiruvchanligi
yetarlicha bo‘lmagan tuproqlarda kuchli yomg‘irlar va qor erishi davrida
yonbag‘irlarda paydo bo‘ladi. Havodan tushgan yog‘in suvining yillik miqdori
eroziyaning faqat ma’lum qadar xavfi borligini aks ettiradi. Yog‘in-sochinning yil
mavsumlari bo‘yicha taqsimlanishi, yomg‘ir tomchisining yirik va mayda bo‘lishi
ko‘proq ahamiyatga ega. Negaki, eroziya jarayonlarining namoyon bo‘lish ehtimoli
shunga bog‘liq bo‘ladi. Yog‘in-sochinning miqdori va xususiyati, qor to‘planishi va
qor erishi, tuproqning harorat va suv maromi kabilar suv eroziyasi
jarayonlarining jadallashuviga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Iqlimning tik zonalliligiga xos ko‘rsatib o‘tilgan xususiyatlar hisobga olinib,
lalmikor dexqonchilikning rayonlashtirish sxemalari ishlab chiqilgan. Ulardan
birinchi, eng takomillashganini donchilik ilmiy-tadqiqot instituti xodimi
G.A.Lavronov taklif qilgan. Bu sxemada 3 ta vertikal mintaqa ajratilgan, bunda lalmi

ekinlarni o‘sish va rivojlanishi uchun namlikni, ya’ni atmosferadan tushadigan yog‘in
miqdori e’tiborga olingan: yog‘ingarchilik yetmaydigan (och tusli bo‘z tuproqlar
poyasi) yog‘ingarchilik yarim yetarli (tipik bo‘z tuproqlar) va yog‘ingarchilik yetarlik
yerlarga ajratgan (to‘q tusli bo‘z tuproqlar va kam ishqorsizlangan jigarrang
tuproqlar).
O‘zbekistonning tog‘ oldi iqlimini I.P.Gerasimov (1948) taklifi bo‘yicha arid
iqlim deb atash qabul qilingan. Atmosfera yog‘inlari nisbatan uncha ko‘p bo‘lmagani
holda havo haroratining sutkalik va yillik o‘zgaruvchanligi kattaligi bu iqlimga xos
xususiyatidir.
O‘zbekiston iqlimi uchun qishki vegetatsiya davrining mavjudligi xos bo‘lib,
bu kuzgi boshoqli ekinlar uchun juda muhim. Lalmi yerlarda yillik harorat va
yog‘inlar maromning o‘zgarishlari majmui vegetatsiyaning ikki keskin farq qiluvchi
davrlarini yuzaga keltiradi. Bular: bahorgi – mezotermik (nam, salqin) va yozgi –
kserotermik (quruq, issiq) davrlar.
Lalmi yerlarning xususiyatlaridan biri, bu ─ tuproq-iqlim sharoitlarining juda
xilma – xilligidir. Kenglik kesimida talay farqlar mavjudligi sababli A.Z.Genusov,
B.Gorbunov va N.Kimberg, L.N.Babushkin O‘zbekiston lalmi yerlarini quyidagi
tuproq-iqlim okruglariga bo‘lganlar: Chirchiq-Angren, Zarafshon, Qashqadaryo,
Surxondaryo okruglari va hokazo.
72