Page 68 - Saidova M. Tuproqlar degradatsiyasi (Elektron o‘quv qo‘llanma)

ko‘prog‘i yo‘qotiladi. Tuproqda sodir bo‘ladigan biologik, biokimyoviy
jarayonlarning intensivligi asosan quyosh energiyasining zaxiralari va u sochayotgan
nur ko‘rinishining o‘zgarishlari bilan bog‘liq ekanligini e’tiborga olganda eroziya
tomonidan ekosistemaga yetkaziladigan zarar miqyoslarini tasavvur etish mumkin
(Gafurova, 1995, 2001).
Suv eroziyasidan yo‘q bo‘layotgan azot va fosfor miqdorini ularning ekinlarga
solinayotgan mineral o‘g‘itlar tarkibidagi miqdori bilan taqqoslaydigan bo‘lsak, suv
eroziyasiga uchragan maydonda har yili solinayotgan azotning 50-70 % va fosforning
20-50 % ko‘p yuvilib ketayotgani ma’lum bo‘ladi, bu esa ekinlar hosildorligiga
salbiy ta’sir qilishi shubhasizdir.
L.A.Gafurova, N.B.Raupovaning ishlarida (2004) uchlamchi davr qizg‘ish
yotqiziqlarda shakllangan tipik bo‘z tuproqlarda tuproq hosil bo‘lish jarayonida
hamda tuproq unumdorligida gumusning muhim ahamiyatini o‘rganilgan.
Uchlamchi-neogen yotqiziqlarda shakllangan tuproqlarning eroziya holatiga
uchrashini hisobga olgan holda, ekologik sharoitlarini tahlil qilib, genetik
xususiyatlarini aniqladi; gumus miqdori, zahiralari, tuproqdagi gumus moddalarining
tarkibi va ularning eroziya jarayonida o‘zgarishi, tuproqlar gumusining guruhiy va
fraksiyali tarkibi, ba’zi bir fizik-kimyoviy xossalari va gumus holatlari, eroziyalanish
darajasi va qiyalik ekspozitsiyasiga bog‘liq ravishda aniqlangan.
M.Faxrutdinova (1998) tomonidan Turkiston tog‘ tizmasining shimoliy yon
bag‘rida “Xalq bog‘i” tuproqlari misolida eroziyaga uchragan tog‘ tuproqlarini
relefning turli elementlarida hamda o‘simlik qoplami ostida gumus hosil bo‘lish
jarayonining qonuniyatlari o‘rganilgan va tog‘ mintaqasi tuproq tiplarining gumus
tarkibi bo‘yicha kompleks tavsif berilgan.
N.I.Shadieva (2010) tomonidan olib borilgan tadqiqot natijalaridan ma’lum
bo‘lishicha, Sangzor havzasida tarqalgan eroziyalangan qo‘riq, lalmi va

sug‘oriladigan tuproqlarini gumus tarkibi eroziyalanmagan shunday tuproqlarga
nisbatan yomonligi kuzatildi. Ya’ni ularning gumusi tarkibida kam barqaror
fulvokislotalari miqdori turg‘un bo‘lgan yuqori molekulyar gumin kislotalaridan
ustunligi aniqlandi. Eroziyalanmagan va eroziya natijasida «yig‘ilib to‘plangan»
tuproqlarda esa, gumus tarkibidagi gumin kislotalarining ustunlik qilishi kuzatildi.
Ma’lumki, gumin kislotalari azotga boy, kalsiy bilan to‘yingan, suvga chidamli
agregatlarni hosil bo‘lishiga sabab bo‘ladi. Shuningdek, gumusning labil holdagi
shakli ham eroziyalanmagan tuproqlarda yuqoriligi aniqlandi. Bu shakldagi gumus
moddalari tuproq unumdorligini muhim ko‘rsatkichi bo‘lib, o‘simliklar o‘sishi va
rivojlanishida ahamiyati katta. Tadqiq etilgan tuproqlarning gumusini guruhiy va
fraksiyaviy tarkibiga ko‘ra, eroziyaga uchragan qiyalik tuproqlarida organik modda
tarkibidagi gumin kislota miqdori tuproqni yuqori qatlamlaridan pastki qatlamlariga
tomon kamayib boradi. Fulvokislotalari aksincha, yuqoridan quyiga tomon ortadi. Bu
esa, eroziya ta’sirida tuproq gumusining turg‘un shakli-gumin kislotalari barqaror
bo‘lmagan fulvokislotalariga nisbatan kamayishi va ularning gumusli holatini
yomonlashuvini ko‘rsatadi.
S.M.Mirxoshimov (1963) O‘zbekistonda birinchi bor tuproq eroziyasiga qarshi
kurashda ko‘p yillik o‘tlarni ahamiyatini ko‘rsatdi. Eroziyani katta-kichikligi
yonbag‘irlar o‘simlik qoplamini holatiga bog‘liq. Qiyalik yerlarni haydash, tuproq
68