Page 63 - Saidova M. Tuproqlar degradatsiyasi (Elektron o‘quv qo‘llanma)

11-jadval
Hisor tog‘ tizmasi tuproqlarining nafas olish jadalligi
(SO 2 mg/100 g tuproqda), G.S.Sodiqova ma’lumoti bo‘yicha, 2011.

O‘rtacha O‘rtacha
Yuvilib
№ Tuproq nomi Chuqurlik, sm Suv ayirg‘ich eroziyalangan, eroziyalangan, to‘plangan
shim. qiyalik jan. Qiyalik
Tipik bo‘z tuproq. (lyoss 0-30 6,4 5,0 4,0 7,8
1
yotqiziqda shakllangan) 30-50 3,7 3,0 2,0 4,1
Tipik bo‘z tuproq
0-30
2 (uchlamchi qizg‘ish 30-50 4,8 3,7 3,1 -
2,0
3,1
1,3
-
yotqiziqda shakllangan)
To‘q tusli bo‘z tuproq
0-30
3 (lyoss yotqiziqda 30-50 6,8 6,3 5,0 8,6
5,3
3,0
2,0
4,5
shakllangan)
To‘q tusli bo‘z tuproq
0-30
4 (uchlamchi qizg‘ish 30-50 5,6 5,0 4,5 -
3,0
-
2,5
3,5
yotqiziqda shakllangan)
Tog‘ jigarrang karbonatli 0-30 7,9 6,7 5,8 9,4
5
tuproq 30-50 4,5 3,7 2,0 5,0
0-30 12,0 9,4 7,1 12,4
6 Tog‘ jigarrang tipik tuproq
30-50 7,4 6,0 4,8 8,2

Tog‘ hududlarida yil fasllari bo‘yicha tuproq nafas olish jadalligi ham o‘zgarib
borishi yaqqol seziladi (34-rasm).

12 12 Тоғ жигарранг типик
тупроқ
10 10 Тоғ жигарранг
карбонатли тупроқ
8,3 Тўқ тусли бўз тупроқ
7,9
8
СО2 мг/100 г 6 6,8 6,4 5,6 4,8 6 7 6 5 Типик бўз тупроқ

4 4 4,5 3,5 4,5 4,5
Неоген ётқизиқда
2 шаклланган тўқ тусли
0,3 бўз тупроқ
0 Неоген ётқизиқда
Баҳор Ёз Куз шаклланган типик
бўз тупроқ

34-rasm. Hisor tog‘ tizmasi tuproqlarining nafas olish jadalligini mavsumiy
dinamikasi, G.S.Sodiqova ma’lumoti bo‘yicha, 2011.
Yilning issiq vaqtlarida tuproq mikrorganizmlarining kamligi bois tuproqda
SO 2 gazi ajralib chiqishi ham sekinlashadi, bahor va kuz mavsumlarida esa aksincha
jadalligi kuzatiladi. Shuningdek, tuproq nafas olishi tuproq hosil bo‘lish sharoitlariga,
tuproq ifloslanishi, sho‘rlanish, eroziya jarayonlari, qiyalik ekspozitsiyasi, organik
moddaning chirish jarayoni, mikroorganizmlar soniga mos ravishda hamda tuproq
xossalariga bog‘liq holda o‘zgaradi.

63