Page 62 - Saidova M. Tuproqlar degradatsiyasi (Elektron o‘quv qo‘llanma)

to‘plangan tuproqlarda nafas olish jadalligini quyi qatlamlar tomon asta-sekin
kamayishi kuzatildi va bu ushbu tuproqlarning mikroorganizmlar, gumus va oziqa
elementlari bilan yaxshi ta’minlanganligi bilan izohlanadi. SO 2 gazini eng kam ajralib
chiqishi o‘rganilgan tuproqlarning janubiy ekspozitsiyasida tarqalgan yuvilgan
tuproqlarida (1,0-8,5 mg SO 2/100g) kuzatildi, yuvilmagan tuproqlar esa oraliq
miqdorga ega (1,6-12,3 mg SO 2/100g). Demak, tuproqdan SO 2 gazini ajralib chiqishi
ularni bir qator murakkab tuproq xossalari va tabiiy omillarga, shu jumladan organik
modda miqdoriga, tuproqlarni kimyoviy va fizikaviy xossalariga, mikrofloraning
miqdoriga va gidrotermik sharoitlarga bog‘liq.
Tuproqdan ajralib chiqqan SO 2 ning ko‘pchilik qismi tuproq mikroflorasidagi
metobolizm mahsuloti hisoblanadi. Agarda mikroorganizm faoliyatini to‘xtatsa unda
uglekislotalar ajralishi kamayadi. G.S.Sodiqovaning (2011) janubiy-g‘arbiy Hisor
tog‘ tizmasining eroziyaga uchragan tuproqlarida olib borgan izlanishlarida tuproq
nafas olish jadalligi tuproq tarkibidagi mikroorganizmlar miqdori va tuproq fizikaviy
va kimyoviy tarkibiga mos ravishda o‘zgarib borishi aniqlandi.
Olingan ma’lumotlarga ko‘ra, tog‘ oldi tipik bo‘z tuproqlarda tuproq nafas
olish jadalligi tuproq eroziyalanishining ortishi bilan kamayib bordi (4,0-7,8 mg
SO 2 100g tuproqda). Eroziyalanmagan tuproqlarda, ya’ni suv ayirg‘ichda esa bir
muncha yuqoriligi (6,4 mg SO 2 100g tuproqda) kuzatildi. Pastki qatlamlarga tomon
bu ko‘rsatkich kamayib bordi. Ushbu tuproqlarda SO 2 ajralishining sustligi
mikroflora miqdorining kamligi va organik moddalarga kambag‘alligi bilan
xarakterlanadi. To‘q tusli bo‘z tuproqlarda SO 2 ajralishi tipik bo‘z tuproqlarga
nisbatan bir muncha yaxshiroq. Gumus 1,35-1,50% bo‘lganda 100 gr tuproqda SO 2

6,8-8,6 mg ni tashkil etadi. Ushbu tuproqlarda ham eroziyaning ta’siri tuproqda SO 2
ajralishiga salbiy ta’sir ko‘satadi. Uchlamchi qizg‘ish tusli neogen yotqiziqda
shakllangan bo‘z tuproqlarda lyoss yotqiziqda shakllangan bo‘z tuproqlarga

qaraganda SO 2 ajralishi kamligi tadqiqotlarimiz davomida ma’lum bo‘ldi. Bunda
tuproqda uzluksiz faoliyat ko‘rsatayotgan mikroorganizmlar miqdorining tuproq
nafas olish jadalligiga ta’siri kattadir. Bu ayniqsa uchlamchi neogen yotqiziqda
shakllangan tuproqlarda sust kechishiga sababchi bo‘ladi.
Dengiz sathidan 1350-1400 m balandlikda tarqalgan jigarrang karbonatli
tuproqlarda tuproq nafas olish jadalligi bir muncha ortishi kuzatiladi. Bu tuproqlarda
SO 2 ajralishi suv ayirg‘ichda 7,9 mg bo‘lib, o‘rtacha eroziyalangan tuproqlarda 5,8-
6,7 mg ni tashkil etadi. Jigarrang karbonatli tuproqlarda mikroorganizmlar miqdoriga
mos ravishda tuproqlardan SO 2 gazini ajralib chiqishi o‘zgarib turadi.
Balandlikning ortishi bilan tuproq nafas olish jadalligi ham ortib boradi. Ya’ni
dengiz sathidan 2000 m balandlikda joylashgan jigarrang tipik tuproqlarda gumus
miqdorining (gumus 4,36-3,83%) ortishi va mikroorganizmlar miqdoriga mos
ravishda nafas olish jadalligi ham orta boradi. Bu tuproqlarda SO 2 ajralishi 12-9,4 mg
ni tashkil etdi. Bunda bakteriyalar miqdori ham yuqoriligi kuzatildi. Bu boshqa
tuproqlarga nisbatan solishtirilganda ikki marta ko‘pligini ko‘rsatadi. Ularning
miqdori tuproq chuqurligi quyi qismiga tomon kamayib boradi. Barcha
o‘rganilayotgan tuproqlarda 100 mg hisoblanganda, eng ko‘p SO 2 ajralishi jigarrang
tipik tuproqlarga to‘g‘ri kelganligi ma’lum bo‘ldi (12-10 mg SO 2) (11-jadval).

62