Page 61 - Saidova M. Tuproqlar degradatsiyasi (Elektron o‘quv qo‘llanma)

tuproq-iqlim sharoitlari bilan bog‘liq ravishda ularni genetik xususiyatlarini
ifodalaydi degan xulosaga kelish mumkin.
G.M.Nabieva (2008) tomonidan olib borilgan izlanishlarda G‘arbiy Chotqol
tog‘ yon bag‘rida tarqalgan turli darajada eroziyaga uchragan tuproqlarning
fermentativ faolligi bilan agrofizikaviy, agrokimyoviy, fizik-kimyoviy xususiyatlari
o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqliklar, shuningdek eroziya jarayonida bo‘ladigan
o‘zgarishlarni tog‘ tuproqlarining ekologik-genetik holatiga bo‘lgan ta’siri
o‘rganilgan. Ma’lumotlarga ko‘ra, tuproqlarning gidrolitik (ureaza, fosfataza,
proteaza va invertaza) va oksidlovchi-qaytaruvchi (katalaza va degidrogenaza)
fermentlarni faolligiga ko‘ra quyidagi o‘sish qatori bo‘yicha joylashtirgan: lesslarda
shakllangan tipik bo‘z tuproqlar, tipik bo‘z tuproqlarda shakllangan uchlamchi
yotqiziqlar, jigarrang karbonatli, jigarrang tipik, jigarrang ishqorsizlangan tuproqlar,
eroziyani hisobga olib keyingi pasayish qatoriga: yuvilib to‘plangan – yuvilmagan -
yuvilgan, shimoliy ekspozitsiya tuproqlari-janubiy ekspozitsiya tuproqlari.
Ma’lumki, tuproq va atmosfera havosi o‘rtasida doimiy ravishda havo
almashinuvi bo‘lib turadi, chunki tuproqda yashovchi mikroorganizmlar, o‘simliklar
ildizlari va tuproqda boradigan turli (biokimyoviy, gumus hosil bo‘lish va boshqalar)
jarayonlar mobaynida tuproqning nafas olish jarayoni vujudga keladi. Tuproqning
nafas olishi o‘zgaruvchan jarayon hisoblanib, turli vaqt va omillar ta’sirida o‘zgarib
turadi. Bunda havo harorati bosimning o‘zgarishi, gazlar diffuziyasi va biologik
dunyoning o‘zgarishi muhim o‘rin tutadi.
Tuproqdan karbonat angidrid gazining ajralib chiqishi, ya’ni “nafas olishi”
jarayonini mikroorganizm, tuproq va o‘simlik o‘rtasidagi bevosita o‘zaro
munosabatlarga asoslangan hamda degradatsiyaga uchragan tuproqlar biologik
faolligining o‘zgarmas ko‘rsatkichlaridan biri sifatida o‘rganish mumkin. Tuproq
nafas olganda atmosferadan kislorod yutiladi va organik moddalarning oksidlanib,

parchalanishi natijasida o‘simliklarni uglerod bilan ta’minlanishida muhim manba
hisoblangan karbonat angidrid gazi ajralib chiqadi. M.E.Saidova (2010) tomonidan
olingan ma’lumotlar ko‘ra, Chimboy tumanida tarqalgan sho‘rlangan tuproqlardagi
eng yuqori nafas olish jadalligi eskidan sug‘oriladigan o‘tloqi-allyuvial tuproqlarda
kuzatildi va bahorda 11,6, yozda 9,1 hamda kuzda 10,0 mg SO 2/100g ni tashkil etdi.
Qo‘riq taqir-o‘tloqi (6,5-4,2-5,2 mg SO 2), taqir (3,3-1,4-2,8 mg SO 2) hamda taqir-
qumli tuproqlarda (2,3-1,3-1,8 mg SO 2) karbonat angidrid gazining kam miqdorda
ajralib chiqishi ma’lum bo‘ldi. Sho‘rhok tuproqlarda yuqori miqdordagi zaharli
tuzlarning ta’siri tufayli nafas olish jadalligining juda sustligi aniqlandi (1,8-1,3-1,5
mg SO 2). SO 2 ning yuqori ko‘rsatkichlari bilan ustki organik va ozuqa moddalariga
hamda o‘simlik qoldiqlariga boy qatlamlarga xarakterlidir. Shuningdek, tuproqning
nafas olish xususiyatiga mikroorganizmlar miqdorini, agrokimyoviy, fizikaviy
xossalarni va hududning tuproq-iqlim sharoitlarini ham ta’sir etishi kuzatildi.
Tog‘ va tog‘ oldi hududlarida tarqalgan tuproqlarning nafas olish jadalligini
aniqlash jarayonida ushbu ko‘rsatkichning asosan eroziya jarayonlariga bog‘liq holda
o‘zgarishi kuzatilgan. Masalan, D.A.Qodirova (2009) tomonidan olingan
ma’lumotlarga ko‘ra, Turkiston tog‘ tizmasida tarqalgan eroziyalangan tuproqlarning
SO 2 gazini eng ko‘p ajralib chiqishi o‘rganilgan barcha tuproqlarning yuvilib
to‘plangan tuproqlariga to‘g‘ri keldi va 6,1-14,2 mg SO 2/100g ni tashkil etdi. Yuvilib
61