Page 65 - Saidova M. Tuproqlar degradatsiyasi (Elektron o‘quv qo‘llanma)

mintaqalarida, ya’ni atmosfera yog‘in-sochin miqdori kam, yerdan namlikni
bug‘lanishi esa ko‘p bo‘lganda yuzaga keladi.
Suv eroziyasi yuvilish xarakteriga ko‘ra ikki turga: yoppasiga yuvilish - yoki
yuza eroziya va uzunasiga ro‘y beradigan - yoki jar eroziyasiga bo‘linadi.
Shuningdek, oqar suvlarning ta’siriga qarab suv eroziyasi yuza oqar suvlar (qor va
yomg‘ir suvlari) ta’sirida ro‘y beradigan eroziya va sug‘orish suvlari natijasida
yuzasiga keladigan irrigatsion eroziyaga ajratiladi (Boboxo‘jaev, Uzoqov, 1995).
Tuproqlarni yoppasiga yuvilishi, ya’ni yuza eroziya natijasida tuproqning yuqori
gorizontlari yonbag‘irlar bo‘ylab oqadigan suvlar ta’sirida yuviladi. Oqar suvlar
ta’sirida tuproqning gumusli qatlam qalinligi kamayadi, uning unumdor qismidagi
turli o‘lchamdagi zarrachalar bilan birga oziq moddalar ham yuvilib ketadi va
nishabligi kam, tekis maydonlarga olib borib yotqiziladi. Yuvilgan joylarda ekinlar
hosili keskin kamayadi, yuvilib keltirilgan yotqiziqli yerlarda esa o‘simlik g‘ovlab
o‘sadi va hosil pishib yetilmaydi, shu sababli hosil miqdori nisbatan kam bo‘ladi.
Tuproqlarni uzunasiga yuvilishi yoki jar eroziyasi yonbag‘irlardan oqib kelayotgan
kuchli suv oqimlari ta’sirida tuproqni chuqurlatib, kuchli o‘yilib yuvilishiga sabab
bo‘ladi. Ushbu jarayon bir necha bosqichda kechadi. Dastlab uncha katta bo‘lmagan
(20-25 sm) chuqurchalar hosil bo‘ladi va ular kengayib 30-50 sm 1-1,5 m ga qadar
chuqurlashadi. Keyinchalik esa bu jarayon yanada rivojlanib jarliklar hosil bo‘ladi.
Uzunasiga ro‘y beradigan eroziya tuproqlarni to‘liq ravishda yemirib yuboradi.
Bunday katta jarliklari bo‘lgan maydonlar qishloq xo‘jaligi uchun mutlaqo yaroqsiz
yerlarga aylanadi (35-rasm).

35-rasm. Jar eroziyasi oqibatida yuzaga kelgan holatlar

Jar eroziyasining rivojlanish jadalligi darajasi quyidagi gradatsiya bilan

belgilanadi (1 kv km maydondagi jarliklarning uzunligi km hisobida):
 kuchsiz jarlanish – 0,25 kv km/km dan kam;

 o‘rtacha jarlanish – 0,25-0,50 kv km/km;
 kuchli jarlanish – 0,50-0,75 kv km/km;

 juda kuchli jarlanish – 0,7 kv km/km dan ko‘p.

65