Page 69 - Saidova M. Tuproqlar degradatsiyasi (Elektron o‘quv qo‘llanma)

eroziyasini kuchaytiradi, ko‘p yillik o‘tlar ekish esa qiyaliklarda suv oqimini va
tuproq yuvilishini 8-10 barobar susaytiradi (Tashpulatov, 1969).
A.A.Adilov (1990) Jizzax viloyatini Baxmal tumanida eroziyalangan to‘q tusli
bo‘z tuproqlar ustida izlanishlar olib borgan va bu yerni tuproqlari har xil darajada
eroziyalanganligini aniqlagan. U izlanishlarida ko‘p yillik o‘tlar va ularni
aralashmasini (beda, esparset, yeja sbornaya) ekish eroziyalangan tuproqlar
unumdorligini va ulardan eroziyaga qarshi chidamliligini oshishiga imkon yaratishini
isbotlab berdi va bu tuproq eroziyasiga qarshi kurashishda ilmiy asos bo‘lib
hisoblanadi.
X.M.Maxsudov ma’lumotlariga asosan, tuproqning yuvilishi, suv oqimining
tezligi, qiyalikning qavariq va qavariq botiq maydonlarida faollashadi, qiyalik
darajasini 3,5 gradusdan 5 gradusgacha va qiyalik uzunligini 30 metrdan 80
mertgacha oshishida suvni loyqalanishi 3,5 barobar ko‘payadi, qiyalik darajasi yana
1,5 gradusga va uzunlik 40 metrga oshganda loyqalanishi 1,5 barobar ko‘payadi
(1989).
Shuningdek, X.M.Maxsudov (1998, 2003) tomonidan olib borilgan tadqiqotlar
natijalariga ko‘ra, eroziyalanmagan to‘q tusli bo‘z tuproqlarning yuqori qatlamlarida
gumus 2,3 %, N 0,15-0,18 % tuproq kesmasining pastki qatlamlarida bu

ko‘rsatkichlar kamayib borgan. Gumusli qatlam A+V+V 2 qalinligi 70-90 sm
mexanik tarkibi og‘ir va o‘rta qumoqdir. Karbonatlar 30 smdan soxta mitseliylar
ko‘rinishida 65 smdan esa ohak zarrachalari ko‘rinishida namoyon bo‘ladi. Kam
eroziyalangan to‘q tusli bo‘z tuproqlar yuqori qatlamlari 1 % dan ko‘p bo‘lmagan
(yuqori qatlamlari 0,1 %) gumus miqdoriga ega. Gumusli qatlam qalinligi esa 30-
40sm, tuproqni yuqori qatlamlari karbonat hosilalari bilan qoplangan. Uningcha
eroziya natijasida «yig‘ilib to‘plangan» tuproqlar gumus miqdorini ko‘payganligi va
gumusli qatlamni qalinligini 100 smga oshganligi azotga boy va karbonatlar miqdori
60-80sm va undan chuqurroqda kuzatiladi.
Eroziyaning qishloq xo‘jalik ekinlari hosildorligiga ta’siri g‘oyat kattadir.
X.Maxsudovning ko‘p yillik tadqiqotlarida yuvilgan tuproqlarda g‘o‘za o‘simligi
bosh poyasining balandligi yuvilmagan tuproqlardagiga nisbatan past bo‘lishi, yuvib
to‘plangan tuproqlarda esa bo‘yi yana ham baland bo‘lishi kuzatilgan. Yuvilgan
tuproqlarda gul, g‘uncha va ko‘saklar soni eng kam, hosil nishonalarining to‘kilishi
esa eng ko‘pni tashkil etdi. Paxta hosildorligi ham mana shu xususiyatlarga muvofiq
shakllanadi.
Eroziya natijasida o‘simliklarni oziqa rejimi, tuproqni fizik xossalari
yomonlashadi, tuproqda nam zahiralari kamayadi. Shuningdek kuchli eroziyalangan
tuproqlar qishloq xo‘jalik ekinlarining 1 gr. quruq hosilini olish uchun
eroziyalanmagan tuproqlarga nisbatan ko‘p nam sarf qiladi, nam to‘plash qobiliyati
esa, eroziyalanmagan tuproqlardagiga nisbatan kam (Gussak, 1959).
Eroziyalangan tuproqlarda hosil pasayishini ana shunday qonuniyati
Q.U.Usmonov, A.A.Adilov, M.Yunusov, X..X.Yusupov va S.S.Rustamovni Jizzax
viloyatining bo‘z tuproqlarida hamda X.M.Maxsudov, Derressa Aberra,
G.Mirxaydarova, G.Nabieva, G.Djalilova, T.Shamsitdinovlarni Chotqol tog‘ oldi
tuproqlarida olib borgan tajribalarida ham shu qonuniyatlar tasdiqlandi. Yuqoridagi

69